Mis
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 618–619-b. — ziyouz.com
Mis (lot. Cuprum — Kipr o. nomidan olingan), Si — Mendeleyev davriy sistemasining 1 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 29,at. m. 63,546. Tabiiy M. ikkita barkaror izotop 63Si(69,1%) va 65Si(30,9%)dan iborat. Sun'iy radioaktiv izotoplardan 61Cu, MCu muhim.
M. — qadimdan ma'lum metallardan. Qadimda M. rudasini Kipr o.dan kazib olingan, şuning uçun uni o.ning nomi b-n Cuprum deb atalgan. M. tabiatda nisbatan kam tarqalgan. Yer pustining massa jihatdan 4,7-10~3% ini taşkil qiladi. M. tarkibida ba'zan temir, kumuş, kamdankam oltin böladi. M.ning köp sonli minerallari (250 dan ortiq) orasida xalkopirit CuFeS2, xalkozin Cu2S, kovellin CuS, bornit Cu5FeS4, malaxit CuCO,Cu(OH)2, kuprit Si2O, xriza-kolla CuSiO32H2O va b. ahamiyatlidir.
M. yumşoq, çuziluvçan, bolğalanuvçan kizğiş metall. Ziçligi 8,96 g/m3 (20° da), suyuqlaniş t-rasi 1083°, qaynaş t-rasi 2567°, Moos böyiça qattikligi 3,0. M. issiklik va elektr tokini juda yaxşi ötkazadi, bu jihatdan faqat kumuşdan keyinda turadi. M. kimyoviy jihatdan unçalik faol emas. Havoda oksidlanib qorayadi. Nam havoda gidroksikarbonat hosil bulgani uçun kökaradi. M. birikmalarida +1 va +2 valentli böladi. M. havoda qizdirilsa, avval mis (1)-oksid Si2O (377° gaça), söngra qora M. — mis (P)-oksid SiO (377° dan yuqorida) hosil böladi. M. galogenlar b-n oson birikadi. Nam xlor odatdagi t-radayoq M.ga ta'sir etib, suvda eriydigan mis (N)-xlorid xrsil qiladi (yana q. Mis galogenidlari). Azot, vodorod, uglerod b-n yuqori t-rada ham reaksiyaga kirişmaydi. Nitrat kislotada erib, mis (P)nitrat va azot oksidi, konsentrlangan issiq sulfat kislota b-n birikib, mis (P)sulfat va sulfid angidrid beradi. M.ning tuzlari zaharli. M. köpgina metallar b-n krtişmalar hosil qiladi. Bir va ikki valentli M. juda köp barqaror kompleks birikmalar vujudga keltiradi.
M., asosan, sulfidli mis rudalaridan olinadi. M. elektr simlari, elektr asboblar va uskunalar i.ç.da, badiiy buyumlar tayyorlaşda, krtişmalar olişda, tuzlari esa pigmentlar va sun'iy ipak olişda, ösimlik zararkunandalariga karşi, teri (kun) sanoatida, mikroöğit sifatida va tibbiyotda işlatiladi.
Mis birikmalari — mis 1 va 2 valentli barqaror birikmalar; ba'zan 3 valentli beqaror birikmalar xam hosil qiladi.
Mis (1)-xlorid, CuCl — rangsiz kristall modda. Suyuklaniş t-rasi 430°, qaynaş t-rasi 1490°, ziçligi 4,14 g/sm3. Suvda va spirtda erimaydi, organik erituvçilarda yaxşi eriydi. Gazlarni yutuvçi, katalizator, antioksidant sifatida qöllanadi.
Mis (P)-xlorid, SiS12 — töq jigarrang kristall modda. Suyuklaniş t-rasi 596°, ziçligi 3,386 g/sm3. 993° da CuCl va xlorga ajraladi. Suvli eritmalaridan 2, 3, 4 molekula suvli kri-stallogidratlar körinişida kristallanadi. CuCI22H2O (ernoxalsit minerali) — rombik panjarali kristall modda. Ziçligi 2,54 g/sm3. Metallarni mislaşda, katalizator sifatida, matolarni böyaşda qöllanadi. Tabiatda misning oltingugurtli birikmalari kovellin CuS, xalkozin Cu2S, anilit Cu7S4> xalkopirit CuFeS2, bornit Cu5FeS4 va b. minerallar körinişida uçraydi. Mis i.ç.da, böyoqlar uçun pigment, yarimötkazgiç qotişmalar komponenti sifatida qöllanadi.
Mis (P)gidroksid, Si(ON)2 — havorang amorf yoki kristall modda. Ziçligi 3,686 g/sm3, suvda erimaydi, 70—90° da SiO va suvga ajraladi. Kislotalar b-n tegişli Si (II) tuzlari, işkrrlarning suvdagi eritmalari b-n yorqin havorang beqaror kupratlar MP2[Cu0H4|, ammiakning suvdagi eritmasi b-n töq havorang ammiakat [Cu(NH)3]4 (şveysar reaktivi), vodorod sulfid b-n CuS va suv hosil qiladi. Mis karobonatlari tabiatda töq yaşil kristall malaxit minerali CuCO3Cu(OH)2 va havorang kristall
— azurit minerali 2CuCO3Cu(OH)2 körinişida uçraydi. Mis i.ç. da, böyoqlar tayyorlaşda (mas, «malaxit yaşili»), qimmatbaho toş sifatida işlatiladi. Sariq rangli kristall holdagi mis (1)karbonat Si2SO3 ning mavjudligi haqida ham ma'lumotlar bor.
Mis (P)nitrat, Cu(NO3)2havorang gifoskopik kristall modda. Suvda, organik erituvçilarda yaxşi eriydi. Suvli eritmalaridan 3, 6, va 9 molekula suvli kristallogidratlar körinişida kristallanadi. 1,5 va 2,5 molekula suvli kristallogidratlari ham ma'lum. Mis i.ç.da, misli katalizator va fungitsit sifatida, matolarni böyaşda işlatiladi.
Omonulla Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИС (лот. Cuprum — Кипр о. номидан олинган), Си — Менделеев даврий системасининг 1 гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 29,ат. м. 63,546. Табиий М. иккита баркарор изотоп 63Си(69,1%) ва 65Си(30,9%)дан иборат. Сунъий радиоактив изотоплардан 61Cu, MCu муҳим.
М. — қадимдан маълум металлардан. Қадимда М. рудасини Кипр о.дан казиб олинган, шунинг учун уни о.нинг номи б-н Cuprum деб аталган. М. табиатда нисбатан кам тарқалган. Ер пустининг масса жиҳатдан 4,7-10~3% ини ташкил қилади. М. таркибида баъзан темир, кумуш, камданкам олтин бўлади. М.нинг кўп сонли минераллари (250 дан ортиқ) орасида халькопирит CuFeS2, халькозин Cu2S, ковеллин CuS, борнит Cu5FeS4, малахит CuCO,Cu(OH)2, куприт Си2О, хриза-колла CuSiO32H2O ва б. аҳамиятлидир.
М. юмшоқ, чузилувчан, болғаланувчан кизғиш металл. Зичлиги 8,96 г/м3 (20° да), суюқланиш т-раси 1083°, қайнаш т-раси 2567°, Моос бўйича қаттиклиги 3,0. М. иссиклик ва электр токини жуда яхши ўтказади, бу жиҳатдан фақат кумушдан кейинда туради. М. кимёвий жиҳатдан унчалик фаол эмас. Ҳавода оксидланиб қораяди. Нам ҳавода гидроксикарбонат ҳосил булгани учун кўкаради. М. бирикмаларида +1 ва +2 валентли бўлади. М. ҳавода қиздирилса, аввал мис (1)-оксид Си2О (377° гача), сўнгра қора М. — мис (П)-оксид СиО (377° дан юқорида) ҳосил бўлади. М. галогенлар б-н осон бирикади. Нам хлор одатдаги т-радаёқ М.га таъсир этиб, сувда эрийдиган мис (Н)-хлорид хрсил қилади (яна қ. Мис галогенидлари). Азот, водород, углерод б-н юқори т-рада ҳам реакцияга киришмайди. Нитрат кислотада эриб, мис (П)нитрат ва азот оксиди, концентрланган иссиқ сульфат кислота б-н бирикиб, мис (П)сульфат ва сульфид ангидрид беради. М.нинг тузлари заҳарли. М. кўпгина металлар б-н кртишмалар ҳосил қилади. Бир ва икки валентли М. жуда кўп барқарор комплекс бирикмалар вужудга келтиради.
М., асосан, сульфидли мис рудаларидан олинади. М. электр симлари, электр асбоблар ва ускуналар и.ч.да, бадиий буюмлар тайёрлашда, кртишмалар олишда, тузлари эса пигментлар ва сунъий ипак олишда, ўсимлик зараркунандаларига карши, тери (кун) саноатида, микроўғит сифатида ва тиббиётда ишлатилади.
Мис бирикмалари — мис 1 ва 2 валентли барқарор бирикмалар; баъзан 3 валентли беқарор бирикмалар хам ҳосил қилади.
Мис (1)-хлорид, CuCl — рангсиз кристалл модда. Суюкланиш т-раси 430°, қайнаш т-раси 1490°, зичлиги 4,14 г/см3. Сувда ва спиртда эримайди, органик эритувчиларда яхши эрийди. Газларни ютувчи, катализатор, антиоксидант сифатида қўлланади.
Мис (П)-хлорид, СиС12 — тўқ жигарранг кристалл модда. Суюкланиш т-раси 596°, зичлиги 3,386 г/см3. 993° да CuCl ва хлорга ажралади. Сувли эритмаларидан 2, 3, 4 молекула сувли кри-сталлогидратлар кўринишида кристалланади. CuCI22H2O (эрнохальцит минерали) — ромбик панжарали кристалл модда. Зичлиги 2,54 г/см3. Металларни мислашда, катализатор сифатида, матоларни бўяшда қўлланади. Табиатда миснинг олтингугуртли бирикмалари ковеллин CuS, халькозин Cu2S, анилит Cu7S4> халькопирит CuFeS2, борнит Cu5FeS4 ва б. минераллар кўринишида учрайди. Мис и.ч.да, бўёқлар учун пигмент, яримўтказгич қотишмалар компоненти сифатида қўлланади.
Мис (П)гидроксид, Си(ОН)2 — ҳаворанг аморф ёки кристалл модда. Зичлиги 3,686 г/см3, сувда эримайди, 70—90° да СиО ва сувга ажралади. Кислоталар б-н тегишли Си (II) тузлари, ишкррларнинг сувдаги эритмалари б-н ёрқин ҳаворанг беқарор купратлар MP2[Cu0H4|, аммиакнинг сувдаги эритмаси б-н тўқ ҳаворанг аммиакат [Cu(NH)3]4 (швейцар реактиви), водород сульфид б-н CuS ва сув ҳосил қилади. Мис каробонатлари табиатда тўқ яшил кристалл малахит минерали CuCO3Cu(OH)2 ва ҳаворанг кристалл
— азурит минерали 2CuCO3Cu(OH)2 кўринишида учрайди. Мис и.ч. да, бўёқлар тайёрлашда (мас, «малахит яшили»), қимматбаҳо тош сифатида ишлатилади. Сариқ рангли кристалл ҳолдаги мис (1)карбонат Си2СО3 нинг мавжудлиги ҳақида ҳам маълумотлар бор.
Мис (П)нитрат, Cu(NO3)2ҳаворанг гифоскопик кристалл модда. Сувда, органик эритувчиларда яхши эрийди. Сувли эритмаларидан 3, 6, ва 9 молекула сувли кристаллогидратлар кўринишида кристалланади. 1,5 ва 2,5 молекула сувли кристаллогидратлари ҳам маълум. Мис и.ч.да, мисли катализатор ва фунгицит сифатида, матоларни бўяшда ишлатилади.
Омонулла Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.