Mis rudalari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 620-b. — ziyouz.com
Mis rudalari — misning sanoat ahamiyatiga ega bölgan minerallari. Ular 170 dan ortiq bölib, şundan faqat 17 tasi sanoatda foydalaniladi. M.r. boy (mis 3%dan ortiq), örta (mis 0,3—1%), juda past (mis 0,3% dan kam) sifatli guruhlarga bölinadi. Xalkopirit CuFeS2(Cu—34,6%), bornit Cu5FeS4(Cu—52—65%), xalkozin Cu2S (Si—79,8%), kovellin CuS(Cu — 64,4%),malaxit Cu2[CO3][OH]2 (Cu- 57,4%) muqim M.r.dir. M.r.ning paragenetik boğlanişi xilma-xil. Xalkopirit ba'zi sulfid rudalarining gidrotermal konlarida böladi. Köpçilik konlarda u rudalarning asosiy tarkibiy qismidir. Xalkopirit örnida psevdomorfozalar hosil qilgan ikkilamçi mis sulfidlari — bornit, xalkozin va kovellinlar mis konlarining ikkilamçi sulfidli boyiş zonalarida keng tarqalgan. Malaxit — oksidlangan M.r.da eng köp uçraydigan mineral. M.r. tarkibida oltin, molibden, reniy va b. xam böladi. M.r.ning muhim turlariga mis-porfirli va mismolibdenli, mis-qumtoşli va slanetsli, misnikelli (sulfidli), polimetall, tomirli, kvarssulfid li, skarnli (misvanadiyli), mis-kobaltli, misvismutli, mistemirli, mis-oltinli va b. kiradi. Jahonda işlab çiqariladigan misning 90% sulfidli rudalardan olinadi. M.rg-konlari RF (Ural), Zakavkazye, Krzoğiston, AQŞ, Çili, Kongo, Zambiyada bor. Özbekistonda M.r. konlari Olmaliq rudali r-ni — Qalmoqqir, Sariçeku, Qizota va b. joylarda mavjud. Şulardan hoz. kunda Kalmoqqir va Sariçekuda M.r. qazib olinmoqda. Olmaliqning M.r. tarkibida nodir komponentlar borligi jihatidan ular kompleksli hisoblanadi. Ulardan 15 dan ortiq eng nodir ruda hosil qiluvçi elementlar — mis, oltin, kumuş, molibden, reniy va b. olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИС РУДАЛАРИ — миснинг саноат аҳамиятига эга бўлган минераллари. Улар 170 дан ортиқ бўлиб, шундан фақат 17 таси саноатда фойдаланилади. М.р. бой (мис 3%дан ортиқ), ўрта (мис 0,3—1%), жуда паст (мис 0,3% дан кам) сифатли гуруҳларга бўлинади. Халькопирит CuFeS2(Cu—34,6%), борнит Cu5FeS4(Cu—52—65%), халькозин Cu2S (Си—79,8%), ковеллин CuS(Cu — 64,4%),малахит Cu2[CO3][OH]2 (Cu- 57,4%) муқим М.р.дир. М.р.нинг парагенетик боғланиши хилма-хил. Халькопирит баъзи сульфид рудаларининг гидротермал конларида бўлади. Кўпчилик конларда у рудаларнинг асосий таркибий қисмидир. Халькопирит ўрнида псевдоморфозалар ҳосил қилган иккиламчи мис сульфидлари — борнит, халькозин ва ковеллинлар мис конларининг иккиламчи сульфидли бойиш зоналарида кенг тарқалган. Малахит — оксидланган М.р.да энг кўп учрайдиган минерал. М.р. таркибида олтин, молибден, рений ва б. хам бўлади. М.р.нинг муҳим турларига мис-порфирли ва мисмолибденли, мис-қумтошли ва сланецли, мисникелли (сульфидли), полиметалл, томирли, кварцсульфид ли, скарнли (мисванадийли), мис-кобальтли, мисвисмутли, мистемирли, мис-олтинли ва б. киради. Жаҳонда ишлаб чиқариладиган миснинг 90% сульфидли рудалардан олинади. М.рг-конлари РФ (Урал), Закавказье, Крзоғистон, АҚШ, Чили, Конго, Замбияда бор. Ўзбекистонда М.р. конлари Олмалиқ рудали р-ни — Қалмоққир, Саричеку, Қизота ва б. жойларда мавжуд. Шулардан ҳоз. кунда Калмоққир ва Саричекуда М.р. қазиб олинмоқда. Олмалиқнинг М.р. таркибида нодир компонентлар борлиги жиҳатидан улар комплексли ҳисобланади. Улардан 15 дан ортиқ энг нодир руда ҳосил қилувчи элементлар — мис, олтин, кумуш, молибден, рений ва б. олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.