Misr
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 623–629-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Misr MISR, Qadimgi Misr — Afrikaning şim.-şarqida, Nil daryosining quyi oqimida joylaşgan qad. davlat.
Tarixi. M.da odamlar paleolit davridan boşlab yaşagan. Mil. av. 10—6ming yillikda Nil atrofidagi savannalarda tarqoq yaşagan qabilalar terimçilik, ovçilik, keyinroq esa baliq ovlaş b-n şuğullanişgan. Ular orasida kad. som xalqlariga mansub qabilalar, barbarlar va kuşitlar • bölib, ularning aralaşuvidan mil. av. 4ming yillikda M. xalqi vujudga kelgan. Aholi nufusining ortişi çorvaçilik va dehqonçilikka ötişni tezlaştirgan, bu esa hududiy jamoalarning paydo bölişiga olib kelgan.
Dehqonçilik qiliş uçun kanallar, töğonlar quriş zaruriyati tuğilgan, buning uçun esa özaro uruşlarda asir tuş gan qullar mehnatidan foydalanilgan. Natijada jamoada ijtimoiy tabaqalaniş röy berib, uruğ zodagonlari ajralib'çiqqan, qabila sardorlari podşohçalarga aylangan. Bir qança mayda quldorlik davlatlar vujudga kelgan. Keyinçalik ular örtasidagi kuraş natijasida, şim.da Quyi Misr, jan.da Yuqori Misr podşoliklari tuzilgan. Mil. av. taxm. 3ming yillikda ikkala podşolik birlaşib, yagona davlat barpo bölgan. M.ning key-ingi tarixi 4 asosiy davrga bölinadi: Ilk podşolik (mil. av. taxm. 3000— 2800), Qadimgi podşolik (mil. av. taxm. 2800—2250), Örta podşolik (mil. av. taxm. 2050—1700), Yangi podşolik (mil. av. 1580—1070), Sönggi (Liviya-Sais va Eron) davr (mil. av. taxm. 1070—332).
Ilk podşolik davri suğoriş tarmoqlarining rivojlanişi, toş va mis kurollarining mukammallaşuvi, kulolçilik çarxining paydo bölişi, ayirboşlaş savdosining taraqqiy etişi b-n xarakterlidir. Bu davrda davlat apparati va unga xizmat qiluvçi amaldorlar — kotiblar tabakasi şakllangan, ma'muriy okruglar — nomlar taşkil topib, ularni noma rxl ar boşqargan, muntazam ravişda bosqinçilik yurişlari uyuştirilib turilgan, jumladan, jan.ga — Kuş (Nubiya)ga, şim.-ğarbga — liviyaliklarga va Sinay ya.o.dagi badaviylarga qarşi (bu yerda mis konlari bor edi) yurişlar qilingan.
Qad. podşolik davrida q.x., hunarmandçilik, savdo va quriliş rivojlanişda davom etgan. Xususiy yer egaligi paydo bölgan. Oliy mansabdor — tçati (vazir) boş bölgan davlat apparati mustahkamlangan. Fir'avnlar, şuningdek, boş kohin ham bölib, barça yer va fuqarolarning egasi hisoblangan. Jamoa a'zolari va qisman kelgindilar (asosan, Kuş aholisi)dan tuzilgan muntazam qöşin barpo qilingan. Ilohiylaştirilgan fir'avnlarning mutlaq hokimiyati ğoyasi mahobatli maqbaralar — ehromlar qurilişida mujassamlantirilgan. Bu ayniqsa III — IV sulolalar davrida (Snofru, Xeops, Xefren, Mikerin ehromlari) avj olgan. Ularni bunyod etişda qul va dehqonlar mehnatidan keng foydalanilgan.
Mil. av. 23—22-a.larda M. özaro nizoda bölgan bir qança nomlar va mayda davlatlarga bölinib ketgan. Taxm. 2050 y. Mentuxotep I davrida mamlakat Fiva ş. gegemonligi ostida qayta birlaşgan. Bu şaxar M.ning poytaxtiga aylangan.
Örta podşolik davrida, asosan, XII sulola vakillari hukmronlik qilişgan. Fayyum vohasida yirik irrigatsiya işlari olib borilgan. Jez (bronza) buyumlari paydo bölgan. Suriya, Krit, jan.da — Punt b-n aloqalar kuçaygan. Senusert III davrida Kuş (Nubiya)ning bir qismi M.ga qöşib olingan. XII sulolaga mansub dastlabki fir'avnlar davrida özaro içki nizolar davom etmoqda edi. Faqat Amenemxet III davrida (19-a.ning 2-yarmi) isyonkor nomarxlar böysundirilib, markaziy hokimiyat mustahkamlangan. Ittaun ş. M. poytaxtiga aylangan. Biroq mulkiy tabaqalanişning kuçayişi kambağallarning qözğoloniga sabab bölgan, natijada taxm. 1750 y. mamlakat yana parçalanib ketgan. Taxm. 1700 y. M.ga şim.-şarqdan giksoslar bostirib kirib, mamlakatning katta qismini deyarli 110 y. egallab turganlar. Avarisda qönim topgan ularning podşoxlari XV va XVI sulolani taşkil etişgan. Fivada mahalliy hukmdorlar saqlanib qolgan (XVI1 sulola). Uşbu sulolaga mansub fir'avnlardan Sekenenra va Kamos ozodlik uruşini boşlab yuborişgan, bu kuraş ularning vorisi XVIII sulola asosçisi Yaxmos I (Amasis) tomonidan muvaffaqiyatli yakunlangan. U taxm. 1580 y. giksoslarni M.dan quvib çiqargan. Şundan söng tiklangan M. davlati Yangi podşolik deb atalgan. Bu davrda jezdan keng qöllanila boşlangan, temirdan işlangan dastlabki buyumlar paydo bölgan, metallsozlik, töqimaçilik dastgohi va omoç takomillaşgan, ğildirakli ara-valar keng tarqalgan, şişasozlik rivojlangan. Böysundirilgan va qöşni mamlakatlardan ölpon sifatida va ayirboşlaş yöli b-n xom aşyo olib kelingan, jumladan, kumuş, qörğoşin, mis, yoğoç materiallari Suriya va Falastindan, oltin, fil suyagi Kuşdan, xuşböy atirlar, oliy nav daraxt köçatlari Puntdan keltirilgan. Malika Xatşepsut tomonidan Puntga jönatilgan flot haqidagi ma'lumot saqlangan. Xususiy qulçilik nihoyatda keng rivojlangan. Muvaffaqiyatli harbiy yurişlardan söng 10 minglab qullar keltirilgan. Tinimsiz davom etgan uruşlar XVIII—XX sulolalar fir'avnlarini qöşin tuzilişini takomillaştirişni öylaşga majbur qilgan, qöşin asosini zodagon aravakaşlar taşkil qilgan. Piyoda qöşin uçun namunaviy qurol, xususan, ulama kamon joriy etilgan. Bu tadbirlar armiyaning jan-govarlik qobiliyatini oşirgan. Yaxmosning vorislari Tutmos I, ayniqsa, Tutmos III, Amenxotep II şim.da Suriya va Falastinni, jan.da — Kuşning bir qismini M.ga qöşib olganlar. Mitanni, Bobil va Xett podşoligi b-n muntazam diplomatik alokalar örnatilgan. Amenxotep III davrida (15-a.ning 2-yarmi) M. öz qudratining yuksak çöqqisiga yetgan. Fir'avnlardan katta yerlar, qullar, oltin va b. olib turgan ibodatxonalar mavqeining ortişi kohinlarni podşo hokimiyati b-n töqnaşuviga olib kelgan. Kohinlar va zodagon nomlar mavqeini pasaytiriş maqsadida Amenxotep IV (Exnaton) mayda va örta yer egalariga tayangan holda diniy islo-hot ötkazgan, xususan, eski ma'budlarga siğinişni bekor qilib, yagona quyoş ma'budi — Atonga siğinişni joriy qilgan. Exnaton öz qarorgohini yangi qurgan şahri Axetatonga (hoz. Al-Amarna) köçirgan. Fir'avn b-n kohinlar örtasidagi kuraş M.ni za-iflaştirgan; 14-a.ning 1-yarmida u şim.dagi barça mulklardan ajralgan. Exnatonning vafotidan söng fir'avnlardan Tutanxamon va Xoremxeb davrida kohinlar va zodagonlar eski dinni tiklaşga erişganlar. XIX sulolaning eng maşhur vakili Ramses I davrida Suriyani egallaş uçun xett-
lar b-n kuraş olib borilgan. Mil. av. 13-a.ning 2-yarmi —12-a. boşida, fir'avnlar Merneptax va Ramses IV davrida «dengiz xalqlari» va liviyaliklar bosqini qaytarilgan.
Uzok, davom etgan uruşlar M.ning iqtisodiy, siyosiy va harbiy jihatdan zaiflaşuviga olib kelgan; XX sulola hukmronligining oxiriga kelib Suriya va Kuşning jan. viloyatlaridagi mulklar qöldan ketgan. Ramses XII davrida (mil. av. taxm. 1070 y.) Fivadagi hokimiyat amalda Amon ma'budning oliy kohini — Xerixor qöliga ötgan.
Sönggi (Liviya — Sais va Eron) davrida temirdan foydalaniş, pul muomalasi keng tarqalgan. 11-a.ning 2-yarmi —10-a. boşida M.ning navbatdagi parçalanişidan söng liviyalik harbiylar rahbari Şeşoik 10-a. örtasida Bubastisda xrkimiyatni qölga olib, XXII sulolani boşlab bergan. Bu sulola fir'avnlari M.ni yagona davlat qilib birlaştirişga intilganlar. Mil. av. 8-a. 2-yarmida M. Kuşga tobe bölib qolgan (XXV sulola), mil. av. 671 y. esa ossuriyaliklar tomonidan bosib olingan. Sais hokimi Psammetix 1 (663—610) yunon va kariyalik yollanma qöşin yordamida mamlakatni ozod qilişga va uni birlaştirişga erişgan. U va uning vorisi Nexo II davrida Yunoniston va Şarqiy Örta dengizning boşqa mamlakatlari b-n mustahkam savdo aloqalari örnatilgan, Deltada yunonlar manzilgohi (koloniyasi) Navkratisga asos solinadi, Nilni Qizil dengiz b-n boğlovçi kanal kaziladi; Nexo II tomonidan yuborilgan finikiyalik dengizçilar Afrika qit'asini Şarkdan Ğarbga aylanib ötişgan. Nexo II, Psammetix II va Apriy Suriya va Falastinga egalik qiliş uçun Bobil b-n kuraş olib borişgan. Biroq zaiflaşib qrlgan M. Eron podşosi Kambis qöşini zarbasini qaytara olmagan va mil. av. 525 y. Axomaniylar davlati tarkibiga qöşib yuborilgan. Mil. av. 331 y. Aleksandr (Iskandar Maqduniy) axomaniylarga qarşi yurişi çoğida M.ni bosib olgan. Şundan söng M. ellinistik dunyoning bir qismiga aylangan. Makedoniyalik Iskandar tomonidan asos solingan Iskandariya ş. eng yirik savdo va madaniy markazga aylangan. M.da hunarmandçilik va savdoning yangi markazlari vujudga kelgan, savdo aloqalari (Arabiston va Hindistongaça) kengaygan, Ğarb va Şarq davlatlari madaniyatlarining uyğunlaşuvi sodir bölgan. Mil. av. 2-a.ning oxiriga kelib i.ç. pasaygan, bozorlar kamaygan, iqtisodiy va siyosiy tuşkunlik röy bergan. Mil. av. 2-a. boşlarida Sşavkiylar davlati va Makedoniya b-n bölgan uruşlardan söng M. köp yerlaridan ajralgan. Mamlakatda özaro içki nizolar, xalq galayonlari avj olgan. Bu davrda Rim M.ning içki işlariga aralaşa boşlagan. M. zodagonlari uning yordamida galayonlarni bostirişga harakat qilgan. Bu M.ni rimliklar Misrliklar ma'budi Tot—iyerogrif yozuvi ijodkori (papirus; London, Britaniya muzeyi).
tomonidan bosib olinişiga imkon bergan, natijada mil. av. 30 y.dan M. — Rim viloyati. Mil. 395 y. Rim imperiyasi bölingaç, Şarqiy Rim imperiyasi (Vizantiya) viloyati. 619 y. Eron şohi Xusrav II Vizantiyaning zaiflaşib qolganidan foydalanib, M.ni bosib olgan. 639—642 y.larda M.ni arablar zabt etgan. M.ning keyingi tarixi haqida Misr Arab Respublikasi maqolasiga qarang.
Qad. Misr hukmdorlari. Ilk podşolik. 1sulola: Meneye, Jer, Den, Semerxet, Ka. 2sulola: Xotep-Sexe-mui, Nebra, Peribsen, Xasexem, Xa-sexemui. Qad. podşolik. 3sulola: Joser, Sexemxet, Neferka. 4sulola (mil. av. 28—26- a. örtalari): Snofru, Xeops (Xufu), Xafra (Xefren), Mikerin (Menkaura), Şebeyeskaf. 5sulola (mil. av. 26—25-a. lar): Userkaf, Neferirkara, Neuserra, Isesi, Una. 6sulola: (mil. av. 25—23-a. örtalari); Teti I, Piopi I, Merenra I, Piopi II, Merenra II. 7, 8, 9sulolalar (mil. av. 23—22-a. örtalari). 10sulola (mil. av. 22—21-a. örtalari). 11sulola: Antef 1 Sexertaui, Menxuxotep III Nebxepetra.
Örta podşolik. 11sulola: Mentuxotep IV Sanxkara (2015—2007), Mentuxotep V Nebtauira (2007—2000). 12sulola (2000—1787): Amenemxet I (2000-1970), Senusert I (1970-1934), Amenemxet II (1934—1896), Senusert III (1884—1849), Amenemxet III (1849— 1801). 13- sulola (1785—1700). 14sulola (1680 y.gaça). 15- va 16- (giksoslar) sulola (1700—?). 17sulola (1680— 1580): Senenenra, Kamos. Yangi podşolik. 18sulola (1580—14-a. örtalari): Yaxmos I (1580—1559), Amenxotep I (1559-1538), Tutmos I (1538-1525), Tutmos II va Xatşepsut (1523—1503), Tutmos III (1503—1491), Amenxotep III (1455—1419), Amenxotep IV (Exnaton, 1419—1400), Tutanxamon (1400—1392),
Xoremxeb (14-a. örtalari). 19sulola (1342-1206): Seti I (1337-1317), Ramses II (1290—1224). 20sulola (1204— 1085): Ramses IV (1204—1180), Ramses XII (1112—1070). Sönggi podşolik (mil. av. 11—4-a.lar). 21sulola (1085—950): Xerixor (Fiva), Smendes (Tanis) (1035— 1054). 22-(liviyalik) sulola (950-730): Şeşoik (950-929). Osorkon I (929-893), Takelot 1 (893-870), Osorkon II (870— 847), Şeşoik III (823-772). 23sulola (817-730): Pe-dubast (817—763), Şeşoik IV (763— 757). 24sulola (730—715): Bokxoris (720 — 715). 25- (nubiylar) sulola (751-656): Pianxi (751-716), Şabaka (716-701), Şabataka (701-689), Taxarka (689—663), Tanutamon (663— 656). 26- sais (sulola) (663 — 525): Psammetix I (663—610), Nexo II (610-594), Psammetix II (594—588), Apriy (588-569), Yaxmos II (569-525). 27-(forelar) sulola (525—404, yana q. Axomaniylar), 28sulola (404—398). 29sulola (398—378). 30sulola (378—341). 31- (forelar) sulola (341—322, yana q. Axomaniylar).
Maorifi. Qad. podşolik davrida fir'avnlar saroyida bölajak mirzalarni tayyorlaydigan maktablar taşkil qilingan. Keyinçalik ibodatxonalar va yirik davlat idoralari qoşida xam maktablar oçilgan. Maktabda 5 yoşdan 16 yoşgaça bölgan bolalar öqitilgan; 12 yoşdan boşlab talabalar idoralarda mirzalik qilişgan. Maşğulotlar tong saxardan keçgaça davom etgan; maktabda qattiq in-tizom joriy etilgan, tan jazosi qöllanilgan. Öquv, yozuv va hisob asosiy fanlar bölgan. Öquv predmetlaridan taşqari, maktabda gimnastika maşğulotlari va suziş, yaxşi muomalaga örgatilgan. Ibodatxonalar qoşidagi maktablarda umumiy va diniy bilimlar b-n birga astronomiya, tibbiyot örgatilgan. Zodagonlarning bolalari qöşin boşliklari tayyorlaydigan harbiy maktablarda ta'lim olişgan.
Texnika va fani. Nil vodiysida paleolit davridayoq mehnat qurollari işlangan. Keyinçalik neolit davrida (mil. av. 5ming yillik) aholi ovçilikdan çorvaçilik, söngra dehqonçilikka ötişi b-n toş, suyak va yoğoçdan işlangan dastlabki q.x. asboblari— çökiç, öroq va b. paydo bölgan. Mil. av. 4ming yillikdan boşlab, mis işlatila boşlangan, kulolçilik dastgohi paydo bölgan. 3ming yillikdan şişasozlik rivojlana boşlagan. 2-ming yillikdan jezdan foydalanila boşlangan. Temirdan yasalgan ilk buyumlar mil. av. 2-ming yillik örtalariga oiddir. Misrliklar oltin va kumuşdan haqiqiy san'at asarlarini yaratganlar. Sun'iy suğorişdan keng foydalanilgan, kanal va töğonlar bunyod etilgan. Yuqoriga suv çiqariş uçun laylak (havoza-şaduf), çiğir (sakkis)dan foydalanişgan. Ilk podşolik davrida omoç paydo bölgan.
Qad. Misrda asosiy quriliş materiali sifatida loy va qamişdan foydalanilgan. Fir'avnlar saroyi va qal'alar qurilişida xom ğişt işlatilgan. Toşlarga sayqal berişda misrliklar ajoyib yutuklarga erişganlar. Ehromlar qurişda işlatiladigan katta toş plitalarni yuqoriga riçag, havoza yordamida kötarganlar. Mat., astronomiya taraqqiy etgan. Kohinlar va mirzalar oddiy asboblar (çizgiç, toş boğlangan ip) yordamida sayyoralar va yulduzlarning holatini belgilaşgan. Vaqtni belgilaş uçun quyoş va suv so-atlari (klependralar)dan foydalanganlar. Sodda geografik xaritalar va şahar loyihasi rejalari tuzilgan. M.liklar planimetriya, ayniqsa, stereometriya sohasida bilimli bölişgan; töğri törtburçaklar, uçburçaklar, aylanalar yuzasi, oddiy va kesik piramidalar sirti va hajmini hisoblab çiqişgan. Yil 3 mavsum (toşqin, örim, qurğoqçilik) va 12 oyga bölingan. Har oy 30 kundan iborat bölgan, yil oxirida qöşimça 5 kun kiritilgan, bu har 4 yilda astronomik yil b-n kalendar yili örtasidagi 1 kunga farq qilinişiga imkon bergan. Jarrohlik rivojlangan, tabiblar boş miyani oçganlar, tişlarga plomba qöyganlar. Jasadlarni mumiyolaşda turli anvoi xuşböyliklar, doridarmonlar, böyoqlar va b.ni tayyorlaşgan.
M.liklarning turli sohalardagi bilimlari jahon fanining rivojiga muhim hissa qöşgan. Yunonlar M.ni qad. donişmandlar yurti deb, M.liklarni esa öz ustozlari deb hisoblab kelişgan.
Mifologiya va dini. M. miflari orasida markaziy örinni dunyoni yaratilişi, insonlarni qilgan gunoxlari uçun jazolaş, quyoş xudosi Ra b-n ilon Apop obrazidagi zulmat kuçlari örtasidagi kuraş, Osirisning ölimi va qayta tirilişi va b. egallaydi.
M.liklar dini ilk uruğdoşlik jamoalarida vujudga kelgan. Diniy an'analar mustahkam va turğun bölgan. Fetişizm, totemizm ayniqsa, hayvonlarga topiniş, M.da uzoq vaqt davom etgan. Politeizm mavjud bölgan. Deyarli har bir ma'bud qandaydir hayvon körinişida tasvirlangan. Mac, Anubis ma'budi böri, ma'buda Bast — muşuk körinişida tasvirlangan. Keyinçalik ma'budlar insoniy qiyofa olgan. Aholi dehqonçilik va çorvaçilik b-n şuğullana boşlagaç, turli xil tabiat kuçlarini özida ifodalovçi ma'budlarga, jumladan, osmon (ma'bud Nut), Yer (ma'bud Geb), Quyoş (ma'bud Ra), Oy (ma'bud Tot) va b. ga siğiniş kuçaygan. Xapi ma'budi obrazida M.lik dehqonlar Nil daryosiga siğinişgan. M.da juda boy diniy va jodu kitoblari yaratilgan. Afsunlar, duolar, şarxlar, ma'budlarga iltijolar töplam qilingan (mas, «Ehrom matnlari», «Sarqofa matnlari», «Murdalar kitobi» va b.). Qad. M. ilo-hiyoti antik dunyo dinlarida keng tarqalib, xristian aqidalari, urf-odatlariga katta ta'sir körsatgan.
Adabiyoti. M. tilida yozilgan eng qad. yodgorliklar mil. av. 3ming yillikka, sönggilari esa mil.ning boşlariga oiddir. M. adabiyoti namunalari bizgaça köplab iyeroglif, iyeratik va demotik matnlarda yetib kelgan. M. Adabiyoti Fir'avn Taxarka ulkan loçin kiyofasidagi ma'bud, Gorga sajda qilmoqda (zarhal jez; Parij, Luvr).
dunyodagi eng kad. adabiyotlardan biridir. M. adabiyotining asosiy janrlari: ertaklar, qissalar, madhiyalar va duolar, didaktik asarlar, masallar, dostonlar, sevgi lirikasi va b.dir.
Badiiy adabiyot yodgorliklari b-n birga M. adabiyotiga ehrom matnlari va adabiy salohiyatga ega bölgan şohlar va amaldorlarning bitiklari ham kiritiladi. M. adabiyoti qadimda boşqa xalqlar adabiyotiga, jumladan, yunon adabiyotiga (ayniqsa, yunonrim) ham ta'sir körsatgan. Ba'zi syujetlar yunonlar orqali Yevropa xalqlari adabiyotiga kirib kelgan.
Me'morlik, tasviriy va amaliy-bezak san'ati. Din va ilohiylaştirilgan fir'avn kulti ehtiyojlariga xizmat qilişi lozim bölgan M. san'ati öz ğoyalarini qat'iy belgilangan şaklda ifodalagan. Me'morlik fir'avnlar hokimiyatining qudratini, uluğvorligini va maşhurligini körsatişga qaratilgan, şu maqsadda bino (ehrom, ibodatxona, saroy va b.) larning ulkan, haşamatli bölişiga ahamiyat berildi.
Nil daryosi vodiysidagi badiiy madaniyat yodgorliklari qadimdan ma'lum. Mil. av. 5—4ming yilliklarda loy va qamişdan qurilgan turar joylar örniga asta-sekin yoğoç va xom ğiştdan töğri törtburçak tarxli turar joylar qurilgan. Ilk podşolik davrida qad. M. san'ati tamoyillari, turlari va janrlari şakllangan. Bu davrda diniy me'morlikning asosiy turi — mastabalar töğri törtburçak tarxda köplab qurilgan. Haykaltaroşlikda geometrik uyğunlik, simmetriya va statistikaga e'tibor berilgan (fir'avn Xasaxem xaykali, mil. av. 3ming yillik boşlari).
Qad. podşolik davrida badiiy usullar takomillaşgan, yangi me'moriy tiplar paydo bölgan. Me'mor Imxotep exromning me'moriy tipini yaratadi. U fir'avn Joser uçun Sakkarada marhumlar ruhiga bağişlab marosimlar ötkaziladigan majmua bunyod etadi, uning markazida poğonali maqbara — ehrom (bal. 60 m., asosi 109,2x121 m) qurgan. Keyinçalik Qad. podşolik me'morlari faqat ehrom şakllarini takomillaştirganlar. Gizada me'mor Xemnun fir'avn Xeops uçun qurgan ehrom (bal. 146,59 m, asosi 233x233 m), şuningdek, fir'avnlar Xefren (bal. 143,3 m, asosi 215,25x215,25 m), Mi-kerin (bal. 62 m, asosi 108,4x108,4 m) ehromlari (barçasi Gizada) şunday inşootlar qatoriga kiradi. Qad. podşolik davrida ibodatxonalarning yangi tipi paydo bölgan, ular odatda M.ning boş ma'budi — Quyoş ma'-budi Raga bağişlangan. Töğri törtburçak tarhli bunday ibodatxonani, odatda, oçiq qovlisi bölib, uning çekkalarida sajdagohlar va uçiga oltin qoplangan obelisk joylaşgan. Maqbara va ibodatxonalar devoriy rasmlar, relyef va haykallar b-n bezatilgan. Bu davrda haykal portretlar san'ati taraqqiy etdi. M.liklar tasavvuriça haykal portretlar marhumlarning qiyofadoşi rolini ötab, ma-rhumlarning ruxlari joylaşgan joy vazifasini ötaşgan.
Örta podşolik davrida M. san'atida bir qator yangi xususiyatlar paydo bölgan. Fir'avnlarning maqbaralari öz mahobatini yöqotgan, ular köpinça qoya toşlarga öyib işlangan, irrigatsiya inşootlari (kanallar, töğonlar, dambalar, Fayyum tevaragidagi suv omborlari) qurilgan, şaharlarning roli oşgan. Şahar qismlari tabaqaviy böliniş asosida qurilib, ular devor b-n ajratilgan. Örta podşolik tasviriy san'atida realistik tendensiyalar kuçaygan. Nomarxlarning maqbaralaridagi devoriy rasmlardagi maişiy körinişlari jonli işlaşga, ösimlik, hayvon, quşlarni jozibador körsatişga, haykallarda modelning xarakterini, yoşini va b.ni ifodalaşga ahamiyat berildi (fir'avnlar Giksoslar istilosi (mil.av. 1700— taxm. 1580 y.lar)dan keyin Kds. M. san'ati tuşkunlik davrini boşidan keçirib, Yangi podşolik davrida katta ravnaq topdi. Osiyoga qilingan zafarli yurişlar, M. boyligini orttirdi, binolarda haşam köpaydi. Rasmlar va devoriy rasmlarda ziyofatlar, tantanalar, ov manzaralari aks ettirildi, manzara janriga alohida e'tibor berildi (Rexmir, Naxt, Jes-serkaraseneb maqbaralaridagi devoriy rasmlar, mil. av. 15-a. oxiri). Yangi podşolik davri me'morligida oçiq tipdagi ibodatxona — sajdagohlar keng tarqalgan. Bu ibodatxona devorlariga fir'avnlarning ğalabalari aks etgan devoriy rasmlar işlangan (Amonra ma'budning Karnakdagi, mil. av. 16— 12-a.lar va Luqsordagi ibodatxonasi, mil. av. 15—13-a.lar). Fir'avn Exnaton hukmronligi davrida eski ma'budlarga siğiniş bekor qilingan, yangi ma'-bud — Atonga siğiniş joriy qilingan. Yangi poytaxt — Axetaton qurilgan. Haykaltaroş Tutmes yaratgan fir'avn va uning xotini Nefertiti portretlari Qad. M. san'atining nodir namunalari sifatida hoz.gaça yetib kelgan. Mil. av. 14-a.ning 1-yarmida tasviriy san'atda quruq dekorativlik köproq közga taşlandi (fir'avn Tutanxamon maqbarasidan topilgan oltin niqob va b.). Mil. av. 14-a.ning 2-yarmidan ibodatxonalar kurilişi kengaygan bu davrda binolarning dabdabali va mahobatli bölişiga e'tibor qaratildi (Karnakdagi 134 kolon nali, devor va kolonnalariga rangdor relyeflar işlangan ibodatxona). Qoya ibodatxonalari ham köplab qurilgan (Abu Simbaldagi Ramses II ning katta ibodatxonasi).
Qad. M.da amaliy-bezak san'ati yuksak darajada taraqqiy etganligiga bizgaça saqlanib qolgan şifer, ganç, billurdan işlangan idişlar, fil suyagi va yoğoçdan yasalgan qoşiqçalar, tilla baldoq, uzuk, munçoq-
lar, qimmatbaho toşlar qadab, öyma naqş, tasvir işlangan qutiçalar, badiiy mebel va b. misol bölişi mumkin.
M. Aleksandr tomonidan bosib olingaç, mamlakat ellinistik madaniyat, keyinçalik Qad. Rim madaniyati ta'sir doirasiga kirgan (Edfudagi ma'-bud Gor ibodatxonasi, mil. av. 3—1-a.lar; Fayyum voqasidan topilgan rangtasvir portretlar, mil. 1—4-a.lar). M. Vizantiya xukmronligi ostiga ötişi b-n (4-a. oxiri), mamlakatda xristian san'atining öziga xos mahalliy körinişi şakllangan. Mamlakatni arablar fathetgaç (7-a.), M. arab madaniyati tarqalgan viloyatlardan biriga aylangan.
Musiqasi. M. musiqa madaniyati — eng kds. madaniyatlardan biri. Bizgaça yetib kelgan musiqa madaniyatining ilk moddiy yodgorliklari mil. av. 3ming yillikka mansub. Bular turli musika asboblari — şiqildoq, tartarak, hamda çiğanoqlardan yasalgan huştaklardir. Maqbaralar devorlariga işlangan barelyeflar maişiy tur-muşda musiqa keng tarqalganiga guvoxlik beradi. Ommaviy bayramlar, diniy marosimlar, mehnat jarayonlari musiqasiz ötmagan. M.da bir ovozli musiqa rivoj topgan. Yangi podşolik davrida köp ovozli musiqaning sodda şakllari ham paydo bölgan. Raqslar, sahna tomoşalari, badiiy adabiyot musiqa b-n uzviy boğliq bölgan. Arfa, nay, yoğoç va jez karnay, organ, urma musiqa asboblari keng tarkalgan. Qad. M.da musiqa ijroçilari — professional musiqaçi — şoirlar mö'tabar zot sanalib, fir'avnlarga qarindoş deb hisoblanişgan. Ellinistik va Rim davrida M.da musiqa öziga xosligini saklab qolgan. Rim hukmronligi barham topgaç, turk, arab va b. xalqlar musiqa madaniyati b-n uzviy boğliqbölgan. M. musiqa madaniyati taraqqiyotining yangi bosqiçiga kötarilgan.
Ad.: Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G. Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Şarq tari-xi, T., 1956;Turayev B. A., Yegipetskaya literatura, t. I, M., 1920; Matye M. E., Iskusstvo Drevnego Yegipta, M., 1958; Vseobşaya istoriya arxitekturi, t. I, M., 1970; Zaks K., Muzikalnaya kultura Yegipta, v kn.: Muzikalnaya kultura drevnego mira, |Sb. statey|, L., 1937; L a u er J. F., Zagadki yegipetskix piramid, per. s frans., M., 1966; Neygebauyer O., Toçniye nauki v drevnosti, per. s angl., M., 1968.
Muhammadjon Raximov, Abduxalil Mavrulov.
Q.: Axomaniylar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИСР, Қадимги Миср — Африканинг шим.-шарқида, Нил дарёсининг қуйи оқимида жойлашган қад. давлат.
Тарихи. М.да одамлар палеолит давридан бошлаб яшаган. Мил. ав. 10—6минг йилликда Нил атрофидаги саванналарда тарқоқ яшаган қабилалар теримчилик, овчилик, кейинроқ эса балиқ овлаш б-н шуғулланишган. Улар орасида кад. сом халқларига мансуб қабилалар, барбарлар ва кушитлар • бўлиб, уларнинг аралашувидан мил. ав. 4минг йилликда М. халқи вужудга келган. Аҳоли нуфусининг ортиши чорвачилик ва деҳқончиликка ўтишни тезлаштирган, бу эса ҳудудий жамоаларнинг пайдо бўлишига олиб келган.
Деҳқончилик қилиш учун каналлар, тўғонлар қуриш зарурияти туғилган, бунинг учун эса ўзаро урушларда асир туш ган қуллар меҳнатидан фойдаланилган. Натижада жамоада ижтимоий табақаланиш рўй бериб, уруғ зодагонлари ажралиб’чиққан, қабила сардорлари подшоҳчаларга айланган. Бир қанча майда қулдорлик давлатлар вужудга келган. Кейинчалик улар ўртасидаги кураш натижасида, шим.да Қуйи Миср, жан.да Юқори Миср подшоликлари тузилган. Мил. ав. тахм. 3минг йилликда иккала подшолик бирлашиб, ягона давлат барпо бўлган. М.нинг кей-инги тарихи 4 асосий даврга бўлинади: Илк подшолик (мил. ав. тахм. 3000— 2800), Қадимги подшолик (мил. ав. тахм. 2800—2250), Ўрта подшолик (мил. ав. тахм. 2050—1700), Янги подшолик (мил. ав. 1580—1070), Сўнгги (Ливия-Саис ва Эрон) давр (мил. ав. тахм. 1070—332).
Илк подшолик даври суғориш тармоқларининг ривожланиши, тош ва мис куролларининг мукаммаллашуви, кулолчилик чархининг пайдо бўлиши, айирбошлаш савдосининг тараққий этиши б-н характерлидир. Бу даврда давлат аппарати ва унга хизмат қилувчи амалдорлар — котиблар табакаси шаклланган, маъмурий округлар — номлар ташкил топиб, уларни нома рхл ар бошқарган, мунтазам равишда босқинчилик юришлари уюштирилиб турилган, жумладан, жан.га — Куш (Нубия)га, шим.-ғарбга — ливияликларга ва Синай я.о.даги бадавийларга қарши (бу ерда мис конлари бор эди) юришлар қилинган.
Қад. подшолик даврида қ.х., ҳунармандчилик, савдо ва қурилиш ривожланишда давом этган. Хусусий ер эгалиги пайдо бўлган. Олий мансабдор — тчати (вазир) бош бўлган давлат аппарати мустаҳкамланган. Фиръавнлар, шунингдек, бош коҳин ҳам бўлиб, барча ер ва фуқароларнинг эгаси ҳисобланган. Жамоа аъзолари ва қисман келгиндилар (асосан, Куш аҳолиси)дан тузилган мунтазам қўшин барпо қилинган. Илоҳийлаштирилган фиръавнларнинг мутлақ ҳокимияти ғояси маҳобатли мақбаралар — эҳромлар қурилишида мужассамлантирилган. Бу айниқса III — IV сулолалар даврида (Снофру, Хеопс, Хефрен, Микерин эҳромлари) авж олган. Уларни бунёд этишда қул ва деҳқонлар меҳнатидан кенг фойдаланилган.
Мил. ав. 23—22-а.ларда М. ўзаро низода бўлган бир қанча номлар ва майда давлатларга бўлиниб кетган. Тахм. 2050 й. Ментухотеп I даврида мамлакат Фива ш. гегемонлиги остида қайта бирлашган. Бу шахар М.нинг пойтахтига айланган.
Ўрта подшолик даврида, асосан, XII сулола вакиллари ҳукмронлик қилишган. Файюм воҳасида йирик ирригация ишлари олиб борилган. Жез (бронза) буюмлари пайдо бўлган. Сурия, Крит, жан.да — Пунт б-н алоқалар кучайган. Сенусерт III даврида Куш (Нубия)нинг бир қисми М.га қўшиб олинган. XII сулолага мансуб дастлабки фиръавнлар даврида ўзаро ички низолар давом этмоқда эди. Фақат Аменемхет III даврида (19-а.нинг 2-ярми) исёнкор номархлар бўйсундирилиб, марказий ҳокимият мустаҳкамланган. Иттаун ш. М. пойтахтига айланган. Бироқ мулкий табақаланишнинг кучайиши камбағалларнинг қўзғолонига сабаб бўлган, натижада тахм. 1750 й. мамлакат яна парчаланиб кетган. Тахм. 1700 й. М.га шим.-шарқдан гиксослар бостириб кириб, мамлакатнинг катта қисмини деярли 110 й. эгаллаб турганлар. Аварисда қўним топган уларнинг подшохлари XV ва XVI сулолани ташкил этишган. Фивада маҳаллий ҳукмдорлар сақланиб қолган (XVI1 сулола). Ушбу сулолага мансуб фиръавнлардан Секененра ва Камос озодлик урушини бошлаб юборишган, бу кураш уларнинг вориси XVIII сулола асосчиси Яхмос I (Амасис) томонидан муваффақиятли якунланган. У тахм. 1580 й. гиксосларни М.дан қувиб чиқарган. Шундан сўнг тикланган М. давлати Янги подшолик деб аталган. Бу даврда жездан кенг қўлланила бошланган, темирдан ишланган дастлабки буюмлар пайдо бўлган, металлсозлик, тўқимачилик дастгоҳи ва омоч такомиллашган, ғилдиракли ара-валар кенг тарқалган, шишасозлик ривожланган. Бўйсундирилган ва қўшни мамлакатлардан ўлпон сифатида ва айирбошлаш йўли б-н хом ашё олиб келинган, жумладан, кумуш, қўрғошин, мис, ёғоч материаллари Сурия ва Фаластиндан, олтин, фил суяги Кушдан, хушбўй атирлар, олий нав дарахт кўчатлари Пунтдан келтирилган. Малика Хатшепсут томонидан Пунтга жўнатилган флот ҳақидаги маълумот сақланган. Хусусий қулчилик ниҳоятда кенг ривожланган. Муваффақиятли ҳарбий юришлардан сўнг 10 минглаб қуллар келтирилган. Тинимсиз давом этган урушлар XVIII—XX сулолалар фиръавнларини қўшин тузилишини такомиллаштиришни ўйлашга мажбур қилган, қўшин асосини зодагон аравакашлар ташкил қилган. Пиёда қўшин учун намунавий қурол, хусусан, улама камон жорий этилган. Бу тадбирлар армиянинг жан-говарлик қобилиятини оширган. Яхмоснинг ворислари Тутмос I, айниқса, Тутмос III, Аменхотеп II шим.да Сурия ва Фаластинни, жан.да — Кушнинг бир қисмини М.га қўшиб олганлар. Митанни, Бобил ва Хетт подшолиги б-н мунтазам дипломатик алокалар ўрнатилган. Аменхотеп III даврида (15-а.нинг 2-ярми) М. ўз қудратининг юксак чўққисига етган. Фиръавнлардан катта ерлар, қуллар, олтин ва б. олиб турган ибодатхоналар мавқеининг ортиши коҳинларни подшо ҳокимияти б-н тўқнашувига олиб келган. Коҳинлар ва зодагон номлар мавқеини пасайтириш мақсадида Аменхотеп IV (Эхнатон) майда ва ўрта ер эгаларига таянган ҳолда диний исло-ҳот ўтказган, хусусан, эски маъбудларга сиғинишни бекор қилиб, ягона қуёш маъбуди — Атонга сиғинишни жорий қилган. Эхнатон ўз қароргоҳини янги қурган шаҳри Ахетатонга (ҳоз. Ал-Амарна) кўчирган. Фиръавн б-н коҳинлар ўртасидаги кураш М.ни за-ифлаштирган; 14-а.нинг 1-ярмида у шим.даги барча мулклардан ажралган. Эхнатоннинг вафотидан сўнг фиръавнлардан Тутанхамон ва Хоремхеб даврида коҳинлар ва зодагонлар эски динни тиклашга эришганлар. XIX сулоланинг энг машҳур вакили Рамсес И даврида Сурияни эгаллаш учун хетт-
лар б-н кураш олиб борилган. Мил. ав. 13-а.нинг 2-ярми —12-а. бошида, фиръавнлар Мернептах ва Рамсес IV даврида «денгиз халқлари» ва ливияликлар босқини қайтарилган.
Узок, давом этган урушлар М.нинг иқтисодий, сиёсий ва ҳарбий жиҳатдан заифлашувига олиб келган; XX сулола ҳукмронлигининг охирига келиб Сурия ва Кушнинг жан. вилоятларидаги мулклар қўлдан кетган. Рамсес XII даврида (мил. ав. тахм. 1070 й.) Фивадаги ҳокимият амалда Амон маъбуднинг олий коҳини — Херихор қўлига ўтган.
Сўнгги (Ливия — Саис ва Эрон) даврида темирдан фойдаланиш, пул муомаласи кенг тарқалган. 11-а.нинг 2-ярми —10-а. бошида М.нинг навбатдаги парчаланишидан сўнг ливиялик ҳарбийлар раҳбари Шешоик 10-а. ўртасида Бубастисда хркимиятни қўлга олиб, XXII сулолани бошлаб берган. Бу сулола фиръавнлари М.ни ягона давлат қилиб бирлаштиришга интилганлар. Мил. ав. 8-а. 2-ярмида М. Кушга тобе бўлиб қолган (XXV сулола), мил. ав. 671 й. эса оссурияликлар томонидан босиб олинган. Саис ҳокими Псамметих 1 (663—610) юнон ва кариялик ёлланма қўшин ёрдамида мамлакатни озод қилишга ва уни бирлаштиришга эришган. У ва унинг вориси Нехо II даврида Юнонистон ва Шарқий Ўрта денгизнинг бошқа мамлакатлари б-н мустаҳкам савдо алоқалари ўрнатилган, Дельтада юнонлар манзилгоҳи (колонияси) Навкратисга асос солинади, Нилни Қизил денгиз б-н боғловчи канал казилади; Нехо II томонидан юборилган финикиялик денгизчилар Африка қитъасини Шаркдан Ғарбга айланиб ўтишган. Нехо II, Псамметих II ва Априй Сурия ва Фаластинга эгалик қилиш учун Бобил б-н кураш олиб боришган. Бироқ заифлашиб қрлган М. Эрон подшоси Камбис қўшини зарбасини қайтара олмаган ва мил. ав. 525 й. Ахоманийлар давлати таркибига қўшиб юборилган. Мил. ав. 331 й. Александр (Искандар Мақдуний) ахоманийларга қарши юриши чоғида М.ни босиб олган. Шундан сўнг М. эллинистик дунёнинг бир қисмига айланган. Македониялик Искандар томонидан асос солинган Искандария ш. энг йирик савдо ва маданий марказга айланган. М.да ҳунармандчилик ва савдонинг янги марказлари вужудга келган, савдо алоқалари (Арабистон ва Ҳиндистонгача) кенгайган, Ғарб ва Шарқ давлатлари маданиятларининг уйғунлашуви содир бўлган. Мил. ав. 2-а.нинг охирига келиб и.ч. пасайган, бозорлар камайган, иқтисодий ва сиёсий тушкунлик рўй берган. Мил. ав. 2-а. бошларида Сшавкийлар давлати ва Македония б-н бўлган урушлардан сўнг М. кўп ерларидан ажралган. Мамлакатда ўзаро ички низолар, халқ галаёнлари авж олган. Бу даврда Рим М.нинг ички ишларига аралаша бошлаган. М. зодагонлари унинг ёрдамида галаёнларни бостиришга ҳаракат қилган. Бу М.ни римликлар Мисрликлар маъбуди Тот—иерогриф ёзуви ижодкори (папирус; Лондон, Британия музейи).
томонидан босиб олинишига имкон берган, натижада мил. ав. 30 й.дан М. — Рим вилояти. Мил. 395 й. Рим империяси бўлингач, Шарқий Рим империяси (Византия) вилояти. 619 й. Эрон шоҳи Хусрав II Византиянинг заифлашиб қолганидан фойдаланиб, М.ни босиб олган. 639—642 й.ларда М.ни араблар забт этган. М.нинг кейинги тарихи ҳақида Миср Араб Республикаси мақоласига қаранг.
Қад. Миср ҳукмдорлари. Илк подшолик. 1сулола: Менее, Жер, Ден, Семерхет, Ка. 2сулола: Хотеп-Сехе-муи, Небра, Перибсен, Хасехем, Ха-сехемуи. Қад. подшолик. 3сулола: Жосер, Сехемхет, Неферка. 4сулола (мил. ав. 28—26- а. ўрталари): Снофру, Хеопс (Хуфу), Хафра (Хефрен), Микерин (Менкаура), Шебеескаф. 5сулола (мил. ав. 26—25-а. лар): Усеркаф, Нефериркара, Неусерра, Исеси, Уна. 6сулола: (мил. ав. 25—23-а. ўрталари); Тети I, Пиопи I, Меренра I, Пиопи II, Меренра II. 7, 8, 9сулолалар (мил. ав. 23—22-а. ўрталари). 10сулола (мил. ав. 22—21-а. ўрталари). 11сулола: Антеф 1 Сехертауи, Менхухотеп III Небхепетра.
Ўрта подшолик. 11сулола: Ментухотеп IV Санхкара (2015—2007), Ментухотеп V Небтауира (2007—2000). 12сулола (2000—1787): Аменемхет I (2000-1970), Сенусерт I (1970-1934), Аменемхет II (1934—1896), Сенусерт III (1884—1849), Аменемхет III (1849— 1801). 13- сулола (1785—1700). 14сулола (1680 й.гача). 15- ва 16- (гиксослар) сулола (1700—?). 17сулола (1680— 1580): Сенененра, Камос. Янги подшолик. 18сулола (1580—14-а. ўрталари): Яхмос I (1580—1559), Аменхотеп I (1559-1538), Тутмос I (1538-1525), Тутмос II ва Хатшепсут (1523—1503), Тутмос III (1503—1491), Аменхотеп III (1455—1419), Аменхотеп IV (Эхнатон, 1419—1400), Тутанхамон (1400—1392),
Хоремхеб (14-а. ўрталари). 19сулола (1342-1206): Сети I (1337-1317), Рамсес II (1290—1224). 20сулола (1204— 1085): Рамсес IV (1204—1180), Рамсес XII (1112—1070). Сўнгги подшолик (мил. ав. 11—4-а.лар). 21сулола (1085—950): Херихор (Фива), Смендес (Танис) (1035— 1054). 22-(ливиялик) сулола (950-730): Шешоик (950-929). Осоркон I (929-893), Такелот 1 (893-870), Осоркон II (870— 847), Шешоик III (823-772). 23сулола (817-730): Пе-дубаст (817—763), Шешоик IV (763— 757). 24сулола (730—715): Бокхорис (720 — 715). 25- (нубийлар) сулола (751-656): Пианхи (751-716), Шабака (716-701), Шабатака (701-689), Тахарка (689—663), Танутамон (663— 656). 26- саис (сулола) (663 — 525): Псамметих I (663—610), Нехо II (610-594), Псамметих II (594—588), Априй (588-569), Яхмос II (569-525). 27-(форелар) сулола (525—404, яна қ. Ахоманийлар), 28сулола (404—398). 29сулола (398—378). 30сулола (378—341). 31- (форелар) сулола (341—322, яна қ. Ахоманийлар).
Маорифи. Қад. подшолик даврида фиръавнлар саройида бўлажак мирзаларни тайёрлайдиган мактаблар ташкил қилинган. Кейинчалик ибодатхоналар ва йирик давлат идоралари қошида хам мактаблар очилган. Мактабда 5 ёшдан 16 ёшгача бўлган болалар ўқитилган; 12 ёшдан бошлаб талабалар идораларда мирзалик қилишган. Машғулотлар тонг сахардан кечгача давом этган; мактабда қаттиқ ин-тизом жорий этилган, тан жазоси қўлланилган. Ўқув, ёзув ва ҳисоб асосий фанлар бўлган. Ўқув предметларидан ташқари, мактабда гимнастика машғулотлари ва сузиш, яхши муомалага ўргатилган. Ибодатхоналар қошидаги мактабларда умумий ва диний билимлар б-н бирга астрономия, тиббиёт ўргатилган. Зодагонларнинг болалари қўшин бошликлари тайёрлайдиган ҳарбий мактабларда таълим олишган.
Техника ва фани. Нил водийсида палеолит давридаёқ меҳнат қуроллари ишланган. Кейинчалик неолит даврида (мил. ав. 5минг йиллик) аҳоли овчиликдан чорвачилик, сўнгра деҳқончиликка ўтиши б-н тош, суяк ва ёғочдан ишланган дастлабки қ.х. асбоблари— чўкич, ўроқ ва б. пайдо бўлган. Мил. ав. 4минг йилликдан бошлаб, мис ишлатила бошланган, кулолчилик дастгоҳи пайдо бўлган. 3минг йилликдан шишасозлик ривожлана бошлаган. 2-минг йилликдан жездан фойдаланила бошланган. Темирдан ясалган илк буюмлар мил. ав. 2-минг йиллик ўрталарига оиддир. Мисрликлар олтин ва кумушдан ҳақиқий санъат асарларини яратганлар. Сунъий суғоришдан кенг фойдаланилган, канал ва тўғонлар бунёд этилган. Юқорига сув чиқариш учун лайлак (ҳавоза-шадуф), чиғир (саккис)дан фойдаланишган. Илк подшолик даврида омоч пайдо бўлган.
Қад. Мисрда асосий қурилиш материали сифатида лой ва қамишдан фойдаланилган. Фиръавнлар саройи ва қалъалар қурилишида хом ғишт ишлатилган. Тошларга сайқал беришда мисрликлар ажойиб ютукларга эришганлар. Эҳромлар қуришда ишлатиладиган катта тош плиталарни юқорига ричаг, ҳавоза ёрдамида кўтарганлар. Мат., астрономия тараққий этган. Коҳинлар ва мирзалар оддий асбоблар (чизгич, тош боғланган ип) ёрдамида сайёралар ва юлдузларнинг ҳолатини белгилашган. Вақтни белгилаш учун қуёш ва сув со-атлари (клепендралар)дан фойдаланганлар. Содда географик хариталар ва шаҳар лойиҳаси режалари тузилган. М.ликлар планиметрия, айниқса, стереометрия соҳасида билимли бўлишган; тўғри тўртбурчаклар, учбурчаклар, айланалар юзаси, оддий ва кесик пирамидалар сирти ва ҳажмини ҳисоблаб чиқишган. Йил 3 мавсум (тошқин, ўрим, қурғоқчилик) ва 12 ойга бўлинган. Ҳар ой 30 кундан иборат бўлган, йил охирида қўшимча 5 кун киритилган, бу ҳар 4 йилда астрономик йил б-н календарь йили ўртасидаги 1 кунга фарқ қилинишига имкон берган. Жарроҳлик ривожланган, табиблар бош мияни очганлар, тишларга пломба қўйганлар. Жасадларни мумиёлашда турли анвои хушбўйликлар, доридармонлар, бўёқлар ва б.ни тайёрлашган.
М.ликларнинг турли соҳалардаги билимлари жаҳон фанининг ривожига муҳим ҳисса қўшган. Юнонлар М.ни қад. донишмандлар юрти деб, М.ликларни эса ўз устозлари деб ҳисоблаб келишган.
Мифология ва дини. М. мифлари орасида марказий ўринни дунёни яратилиши, инсонларни қилган гунохлари учун жазолаш, қуёш худоси Ра б-н илон Апоп образидаги зулмат кучлари ўртасидаги кураш, Осириснинг ўлими ва қайта тирилиши ва б. эгаллайди.
М.ликлар дини илк уруғдошлик жамоаларида вужудга келган. Диний анъаналар мустаҳкам ва турғун бўлган. Фетишизм, тотемизм айниқса, ҳайвонларга топиниш, М.да узоқ вақт давом этган. Политеизм мавжуд бўлган. Деярли ҳар бир маъбуд қандайдир ҳайвон кўринишида тасвирланган. Mac, Анубис маъбуди бўри, маъбуда Баст — мушук кўринишида тасвирланган. Кейинчалик маъбудлар инсоний қиёфа олган. Аҳоли деҳқончилик ва чорвачилик б-н шуғуллана бошлагач, турли хил табиат кучларини ўзида ифодаловчи маъбудларга, жумладан, осмон (маъбуд Нут), Ер (маъбуд Геб), Қуёш (маъбуд Ра), Ой (маъбуд Тот) ва б. га сиғиниш кучайган. Хапи маъбуди образида М.лик деҳқонлар Нил дарёсига сиғинишган. М.да жуда бой диний ва жоду китоблари яратилган. Афсунлар, дуолар, шархлар, маъбудларга илтижолар тўплам қилинган (мас, «Эҳром матнлари», «Сарқофа матнлари», «Мурдалар китоби» ва б.). Қад. М. ило-ҳиёти антик дунё динларида кенг тарқалиб, христиан ақидалари, урф-одатларига катта таъсир кўрсатган.
Адабиёти. М. тилида ёзилган энг қад. ёдгорликлар мил. ав. 3минг йилликка, сўнггилари эса мил.нинг бошларига оиддир. М. адабиёти намуналари бизгача кўплаб иероглиф, иератик ва демотик матнларда етиб келган. М. Адабиёти Фиръавн Тахарка улкан лочин киёфасидаги маъбуд, Горга сажда қилмоқда (зарҳал жез; Париж, Лувр).
дунёдаги энг кад. адабиётлардан биридир. М. адабиётининг асосий жанрлари: эртаклар, қиссалар, мадҳиялар ва дуолар, дидактик асарлар, масаллар, достонлар, севги лирикаси ва б.дир.
Бадиий адабиёт ёдгорликлари б-н бирга М. адабиётига эҳром матнлари ва адабий салоҳиятга эга бўлган шоҳлар ва амалдорларнинг битиклари ҳам киритилади. М. адабиёти қадимда бошқа халқлар адабиётига, жумладан, юнон адабиётига (айниқса, юнонрим) ҳам таъсир кўрсатган. Баъзи сюжетлар юнонлар орқали Европа халқлари адабиётига кириб келган.
Меъморлик, тасвирий ва амалий-безак санъати. Дин ва илоҳийлаштирилган фиръавн культи эҳтиёжларига хизмат қилиши лозим бўлган М. санъати ўз ғояларини қатъий белгиланган шаклда ифодалаган. Меъморлик фиръавнлар ҳокимиятининг қудратини, улуғворлигини ва машҳурлигини кўрсатишга қаратилган, шу мақсадда бино (эҳром, ибодатхона, сарой ва б.) ларнинг улкан, ҳашаматли бўлишига аҳамият берилди.
Нил дарёси водийсидаги бадиий маданият ёдгорликлари қадимдан маълум. Мил. ав. 5—4минг йилликларда лой ва қамишдан қурилган турар жойлар ўрнига аста-секин ёғоч ва хом ғиштдан тўғри тўртбурчак тархли турар жойлар қурилган. Илк подшолик даврида қад. М. санъати тамойиллари, турлари ва жанрлари шаклланган. Бу даврда диний меъморликнинг асосий тури — мастабалар тўғри тўртбурчак тархда кўплаб қурилган. Ҳайкалтарошликда геометрик уйғунлик, симметрия ва статистикага эътибор берилган (фиръавн Хасахем хайкали, мил. ав. 3минг йиллик бошлари).
Қад. подшолик даврида бадиий усуллар такомиллашган, янги меъморий типлар пайдо бўлган. Меъмор Имхотеп эхромнинг меъморий типини яратади. У фиръавн Жосер учун Саккарада марҳумлар руҳига бағишлаб маросимлар ўтказиладиган мажмуа бунёд этади, унинг марказида поғонали мақбара — эҳром (бал. 60 м., асоси 109,2x121 м) қурган. Кейинчалик Қад. подшолик меъморлари фақат эҳром шаклларини такомиллаштирганлар. Гизада меъмор Хемнун фиръавн Хеопс учун қурган эҳром (бал. 146,59 м, асоси 233x233 м), шунингдек, фиръавнлар Хефрен (бал. 143,3 м, асоси 215,25x215,25 м), Ми-керин (бал. 62 м, асоси 108,4x108,4 м) эҳромлари (барчаси Гизада) шундай иншоотлар қаторига киради. Қад. подшолик даврида ибодатхоналарнинг янги типи пайдо бўлган, улар одатда М.нинг бош маъбуди — Қуёш маъ-буди Рага бағишланган. Тўғри тўртбурчак тарҳли бундай ибодатхонани, одатда, очиқ қовлиси бўлиб, унинг чеккаларида саждагоҳлар ва учига олтин қопланган обелиск жойлашган. Мақбара ва ибодатхоналар деворий расмлар, рельеф ва ҳайкаллар б-н безатилган. Бу даврда ҳайкал портретлар санъати тараққий этди. М.ликлар тасаввурича ҳайкал портретлар марҳумларнинг қиёфадоши ролини ўтаб, ма-рҳумларнинг рухлари жойлашган жой вазифасини ўташган.
Ўрта подшолик даврида М. санъатида бир қатор янги хусусиятлар пайдо бўлган. Фиръавнларнинг мақбаралари ўз маҳобатини йўқотган, улар кўпинча қоя тошларга ўйиб ишланган, ирригация иншоотлари (каналлар, тўғонлар, дамбалар, Файюм теварагидаги сув омборлари) қурилган, шаҳарларнинг роли ошган. Шаҳар қисмлари табақавий бўлиниш асосида қурилиб, улар девор б-н ажратилган. Ўрта подшолик тасвирий санъатида реалистик тенденциялар кучайган. Номархларнинг мақбараларидаги деворий расмлардаги маиший кўринишлари жонли ишлашга, ўсимлик, ҳайвон, қушларни жозибадор кўрсатишга, ҳайкалларда моделнинг характерини, ёшини ва б.ни ифодалашга аҳамият берилди (фиръавнлар Гиксослар истилоси (мил.ав. 1700— тахм. 1580 й.лар)дан кейин Кдц. М. санъати тушкунлик даврини бошидан кечириб, Янги подшолик даврида катта равнақ топди. Осиёга қилинган зафарли юришлар, М. бойлигини орттирди, биноларда ҳашам кўпайди. Расмлар ва деворий расмларда зиёфатлар, тантаналар, ов манзаралари акс эттирилди, манзара жанрига алоҳида эътибор берилди (Рехмир, Нахт, Жес-серкарасенеб мақбараларидаги деворий расмлар, мил. ав. 15-а. охири). Янги подшолик даври меъморлигида очиқ типдаги ибодатхона — саждагоҳлар кенг тарқалган. Бу ибодатхона деворларига фиръавнларнинг ғалабалари акс этган деворий расмлар ишланган (Амонра маъбуднинг Карнакдаги, мил. ав. 16— 12-а.лар ва Луқсордаги ибодатхонаси, мил. ав. 15—13-а.лар). Фиръавн Эхнатон ҳукмронлиги даврида эски маъбудларга сиғиниш бекор қилинган, янги маъ-буд — Атонга сиғиниш жорий қилинган. Янги пойтахт — Ахетатон қурилган. Ҳайкалтарош Тутмес яратган фиръавн ва унинг хотини Нефертити портретлари Қад. М. санъатининг нодир намуналари сифатида ҳоз.гача етиб келган. Мил. ав. 14-а.нинг 1-ярмида тасвирий санъатда қуруқ декоративлик кўпроқ кўзга ташланди (фиръавн Тутанхамон мақбарасидан топилган олтин ниқоб ва б.). Мил. ав. 14-а.нинг 2-ярмидан ибодатхоналар курилиши кенгайган бу даврда биноларнинг дабдабали ва маҳобатли бўлишига эътибор қаратилди (Карнакдаги 134 колон нали, девор ва колонналарига рангдор рельефлар ишланган ибодатхона). Қоя ибодатхоналари ҳам кўплаб қурилган (Абу Симбалдаги Рамсес II нинг катта ибодатхонаси).
Қад. М.да амалий-безак санъати юксак даражада тараққий этганлигига бизгача сақланиб қолган шифер, ганч, биллурдан ишланган идишлар, фил суяги ва ёғочдан ясалган қошиқчалар, тилла балдоқ, узук, мунчоқ-
лар, қимматбаҳо тошлар қадаб, ўйма нақш, тасвир ишланган қутичалар, бадиий мебель ва б. мисол бўлиши мумкин.
М. Александр томонидан босиб олингач, мамлакат эллинистик маданият, кейинчалик Қад. Рим маданияти таъсир доирасига кирган (Эдфудаги маъ-буд Гор ибодатхонаси, мил. ав. 3—1-а.лар; Файюм воқасидан топилган рангтасвир портретлар, мил. 1—4-а.лар). М. Византия хукмронлиги остига ўтиши б-н (4-а. охири), мамлакатда христиан санъатининг ўзига хос маҳаллий кўриниши шаклланган. Мамлакатни араблар фатҳэтгач (7-а.), М. араб маданияти тарқалган вилоятлардан бирига айланган.
Мусиқаси. М. мусиқа маданияти — энг кдц. маданиятлардан бири. Бизгача етиб келган мусиқа маданиятининг илк моддий ёдгорликлари мил. ав. 3минг йилликка мансуб. Булар турли мусика асбоблари — шиқилдоқ, тартарак, ҳамда чиғаноқлардан ясалган ҳуштаклардир. Мақбаралар деворларига ишланган барельефлар маиший тур-мушда мусиқа кенг тарқалганига гувохлик беради. Оммавий байрамлар, диний маросимлар, меҳнат жараёнлари мусиқасиз ўтмаган. М.да бир овозли мусиқа ривож топган. Янги подшолик даврида кўп овозли мусиқанинг содда шакллари ҳам пайдо бўлган. Рақслар, саҳна томошалари, бадиий адабиёт мусиқа б-н узвий боғлиқ бўлган. Арфа, най, ёғоч ва жез карнай, орган, урма мусиқа асбоблари кенг таркалган. Қад. М.да мусиқа ижрочилари — профессионал мусиқачи — шоирлар мўътабар зот саналиб, фиръавнларга қариндош деб ҳисобланишган. Эллинистик ва Рим даврида М.да мусиқа ўзига хослигини саклаб қолган. Рим ҳукмронлиги барҳам топгач, турк, араб ва б. халқлар мусиқа маданияти б-н узвий боғлиқбўлган. М. мусиқа маданияти тараққиётининг янги босқичига кўтарилган.
Ad.: Хрестоматия по истории Древнего Востока, под. ред. В. В. Струве и Д. Г. Редера, М., 1963; Струве В. В., Қадимги Шарқ тари-хи, Т., 1956;Тураев Б. А., Египетская литература, т. I, М., 1920; Матье М. Э., Искусство Древнего Египта, М., 1958; Всеобщая история архитектуры, т. I, M., 1970; Закс К., Музыкальная культура Египта, в кн.: Музыкальная культура древнего мира, |Сб. статей|, Л., 1937; Л а у эр Ж. Ф., Загадки египетских пирамид, пер. с франц., М., 1966; Нейгебауер О., Точные науки в древности, пер. с англ., М., 1968.
Муҳаммаджон Рахимов, Абдухалил Маврулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.