Misrşunoslik

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 642–643-b. — ziyouz.com

Misrşunoslik - şarqşunos likning Kdd. Misr tili va yozuvi, tarixi, madaniyati va arxeologik yodgorliklarini örganuvçi sohasi. Parijda Qadimgi yozuvlar akademiyasida fransuz olimi F. Şampolon misr iyeroglifik yozuvlarini öqiş ustidan olib borgan tadqiqotlari töğrisida axborot bergan vaqti (1922 y. 22 sent.) M.ka asos solingan kun deb qabul qilingan. U Rozet ş. yaqinida topilgan toşdagi 3 tilda yozilgan matnlarni va yodgorliklarni örganiş jarayonida bu yozuvlarni öqiş yölini topgan va şu asosda misr yozuvi luğati va grammatikasini tuzgan. 1820— 30 y.larda Şampolon Misrga ekspeditsiya uyuştirdi. U yerda bir qança yodgorliklarni töplab, ular töğrisida ilmiy xulosalar berdi. 1851 y.dan Misrda sistematik ravişda qaziş işlari olib borildi. Fransuz olimi O. Mariyet Memfis yaqinidagi Sakkarada olib borgan qaziş işlaridan keyin Misr muzeyi va «Merosni örganiş» jamiyatini oçdi. M. rivojlanişida 19-a.ning 90-y.larida A. Erman asos solgan Berlin maktabi muqim rol öynadi. Bu maktab filol. sohasida tadqiqotlar olib bordi va köp jildlik misr luğatini tuzdi. 19-a. oxiri va 20-a. boşida fransuz arxeologi J. de Morgan va ingliz arxeologi U. Pitri Flinders Qad. Misr fir'avnlari sulolasi hukmronligigaça bölgan davr va ilk sulola hukmronligi davrini örgandi.

Rossiyada M.ni örganiş 19-a.ning 1-yarmida boşlandi. Dekabrist G. S. Batenkov 1824 y. Şampolonning «Iyeroglifik tartib oçerklari» asarini qisqaça tahlil qildi. 1826 y. Imperator FA Milanda Qad. Misr osoriatiqalarini sotib olib, ularni Ermitajga berdi (1862). 19-a.ning oxirida V. S. Golenişçev Misrga bir neça bor ekspeditsiyalar uyuştirdi. Qohira untida M. kafedrasini oçdi. 20-a.ning 20-y. larida nemis olimlari va b. yevropalik olimlar misr tili va matnlarini örgandilar. Yangi pod-şolik davri yodgorliklarini örganişda nemis, ingliz, amerika olimlarining Amarnada olib borgan qazişmalari muqim örin egallaydi. Ilk sulola hukmronligi va Qad. pod-şolik davri tarixini örganişda ingliz arxeologi K. Emeri va Misr olimi Salim Hassan va Abu Bakrlarni Sakkara va Ğazzodagi qabristonlarda olib borgan izlanişlarining natijalari muhim ahamiyatga ega. Asvon töğoni qurilişi davrida suv osti zonasida qolişi mumkin bölgan tarixiy obidalarni saqlab qoliş maqsadida 1960 y. YUNESKO qoşida xalqaro qömita tuzildi.

Özbekistonda Toşkent şarqşunoslik in-ti, ÖzMU, ÖzR Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar in-ti olimlari va mutaxassislari M.ga taallukli siyosiy-iqtisodiy, ijtimoiy, mafkuraviy, harbiy, ma'naviy va diniy masalalarni tadqiq etmoqdalar. Toşkent şarq-şunoslik in-tida naşr etiladigan «Şarq maş'ali», «Şarqşunoslik» ilmiy töplamlarida M.ka oid dolzarb masalalar yuzasidan ilmiytaxliliy maqolalar çop etilmoqda. Poytaxtda «Özbekistonmisr» döstlik jamiyati faoliyat körsatayotir. Mazkur jamiyat Misr b-n madaniy-ma'rifiy va ilmiy aloqalarni kengaytirişga xizmat qilmoqda. Yurtimizda ötkazilayotgan ilmiy-amaliy anjumanlar, döstlik kunlari, kinoanjumanlar, talabalar örtasida ötkazilayotgan tanlovlar, viktorinalar, ikki xalqni bir-biriga yanada yaqinroq taniştirişga xizmat qilmoqda. I va II Toşkent tibbiyot in-tlari şifokorlari özaro taşriflar, birgalikda olib borilayotgan tadqiqotlari orqali misrlik hamkasblari b-n jonli aloqa boğlaganlar.

Ad.: Munavvarov 3., Özbekiston i arabskiy mir: perspektivi sotrudniçestva, T., 1997; Maxmudbekov Ş., Borba Yegipta za nezavisimost, T., 1992; Giyasov B. T., Moxammad Xosni Muborak — politik i diplomat, T., 1999; Giyasov B., Xasa-nov E., Diplomatiya Yegipta, T., 2001; Salohuddinov X. A., Fir'avnlar mamlakati, T., 1992; Borisov B. T., Rol islama vo vnutrenney i vneşney politike Yegipta, M., 1991.

Bobur Ğiyosov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МИСРШУНОСЛИК - шарқшунос ликнинг Кдд. Миср тили ва ёзуви, тарихи, маданияти ва археологик ёдгорликларини ўрганувчи соҳаси. Парижда Қадимги ёзувлар академиясида француз олими Ф. Шампольон миср иероглифик ёзувларини ўқиш устидан олиб борган тадқиқотлари тўғрисида ахборот берган вақти (1922 й. 22 сент.) М.ка асос солинган кун деб қабул қилинган. У Розет ш. яқинида топилган тошдаги 3 тилда ёзилган матнларни ва ёдгорликларни ўрганиш жараёнида бу ёзувларни ўқиш йўлини топган ва шу асосда миср ёзуви луғати ва грамматикасини тузган. 1820— 30 й.ларда Шампольон Мисрга экспедиция уюштирди. У ерда бир қанча ёдгорликларни тўплаб, улар тўғрисида илмий хулосалар берди. 1851 й.дан Мисрда систематик равишда қазиш ишлари олиб борилди. Француз олими О. Мариет Мемфис яқинидаги Саккарада олиб борган қазиш ишларидан кейин Миср музейи ва «Меросни ўрганиш» жамиятини очди. М. ривожланишида 19-а.нинг 90-й.ларида А. Эрман асос солган Берлин мактаби муқим роль ўйнади. Бу мактаб филол. соҳасида тадқиқотлар олиб борди ва кўп жилдлик миср луғатини тузди. 19-а. охири ва 20-а. бошида француз археологи Ж. де Морган ва инглиз археологи У. Питри Флиндерс Қад. Миср фиръавнлари сулоласи ҳукмронлигигача бўлган давр ва илк сулола ҳукмронлиги даврини ўрганди.

Россияда М.ни ўрганиш 19-а.нинг 1-ярмида бошланди. Декабрист Г. С. Батеньков 1824 й. Шампольоннинг «Иероглифик тартиб очерклари» асарини қисқача таҳлил қилди. 1826 й. Император ФА Миланда Қад. Миср осориатиқаларини сотиб олиб, уларни Эрмитажга берди (1862). 19-а.нинг охирида В. С. Голенишчев Мисрга бир неча бор экспедициялар уюштирди. Қоҳира унтида М. кафедрасини очди. 20-а.нинг 20-й. ларида немис олимлари ва б. европалик олимлар миср тили ва матнларини ўргандилар. Янги под-шолик даври ёдгорликларини ўрганишда немис, инглиз, америка олимларининг Амарнада олиб борган қазишмалари муқим ўрин эгаллайди. Илк сулола ҳукмронлиги ва Қад. под-шолик даври тарихини ўрганишда инглиз археологи К. Эмери ва Миср олими Салим Ҳассан ва Абу Бакрларни Саккара ва Ғаззодаги қабристонларда олиб борган изланишларининг натижалари муҳим аҳамиятга эга. Асвон тўғони қурилиши даврида сув ости зонасида қолиши мумкин бўлган тарихий обидаларни сақлаб қолиш мақсадида 1960 й. ЮНЕСКО қошида халқаро қўмита тузилди.

Ўзбекистонда Тошкент шарқшунослик ин-ти, ЎзМУ, ЎзР Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар ин-ти олимлари ва мутахассислари М.га тааллукли сиёсий-иқтисодий, ижтимоий, мафкуравий, ҳарбий, маънавий ва диний масалаларни тадқиқ этмоқдалар. Тошкент шарқ-шунослик ин-тида нашр этиладиган «Шарқ машъали», «Шарқшунослик» илмий тўпламларида М.ка оид долзарб масалалар юзасидан илмийтахлилий мақолалар чоп этилмоқда. Пойтахтда «Ўзбекистонмиср» дўстлик жамияти фаолият кўрсатаётир. Мазкур жамият Миср б-н маданий-маърифий ва илмий алоқаларни кенгайтиришга хизмат қилмоқда. Юртимизда ўтказилаётган илмий-амалий анжуманлар, дўстлик кунлари, киноанжуманлар, талабалар ўртасида ўтказилаётган танловлар, викториналар, икки халқни бир-бирига янада яқинроқ таништиришга хизмат қилмоқда. I ва II Тошкент тиббиёт ин-тлари шифокорлари ўзаро ташрифлар, биргаликда олиб борилаётган тадқиқотлари орқали мисрлик ҳамкасблари б-н жонли алоқа боғлаганлар.

Ад.: Мунавваров 3., Ўзбекистон и арабский мир: перспективы сотрудничества, Т., 1997; Махмудбеков Ш., Борьба Египта за независимость, Т., 1992; Гиясов Б. Т., Мохаммад Хосни Муборак — политик и дипломат, Т., 1999; Гиясов Б., Хаса-нов Э., Дипломатия Египта, Т., 2001; Салоҳуддинов X. А., Фиръавнлар мамлакати, Т., 1992; Борисов Б. Т., Роль ислама во внутренней и внешней политике Египта, М., 1991.

Бобур Ғиёсов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.