Missisipi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 643-b. — ziyouz.com
Missisipi (mahalliy indeyslar tilida — katta dare) — AQŞdagi dare, dunyodagi eng katta daryolardan biri. Uz. 3950 km (Missuri daryosining boşidan hisoblaganda 6420 km), havzasining mayd. 3268 ming km2. Minnesota ştatining şim. qismidagi köldan boşlanadi, Markaziy tekisliklar va Meksika böyi pasttekisligini şim.dan janubga kesib ötib, delta hosil qilib (32 ming km2) Meksika qöltiğiga quyiladi. Eng yirik irmoklari: öngdan — Minnesota, De-Moyn, Missuri, Arkanzas, Redriver, çapdan — Viskonsin, Illinoys, Ogayo. Vodiysining morfologik tuzilişi va suv rejimiga kura, M. 3 qismga bölinadi.
Yuqori qismi dastlab kiçikroq köllar orqali ötadi, ostonalar bor. Minneapolis ş.dan boşlab, daryo özani şlyuzlangan, Missuri daryosi quyiliş joy-igaça bir neça önlab töğon qurilgan. Örta qismida daryo, asosan, bir özanda oqadi; vodiysining kengligi 10— 15 km. Missuri irmoği qöşilgaç, uning loyqa suvi M.ning tiniq suvi b-n 150—180 km gaça yonma-yon oqadi. Quyi qismi keng tekislikdan ötadi, vodiysining kengligi 25 km dan 70— 100 km gaça. Qirğoqlariga toşqinga qarşi dambalar qurilgan. M. dengizga yiliga 350 mln. t dan ortiq oqiziq keltiradi. Daryoning quyi qismida suv köpayganda suvining bir qismi Pon-şartren köliga va M.dan 15—40 km ğarbda oquvçi Atçafalaya daryosiga oqadi. Daryo qor va yomğir suvlaridan töyinadi. Bahor va yoz oylarida M.ning örta va quyi qismida kuçli toşqinlar böladi. Yuqori qismi qişda muzlaydi. Daryoning yillik örtaça suv sarfi 19 ming m3/sek (eng yuqorisi 50— 80 ming m3/sek). Daryo suvining sanoat korxonalari çiqindilari b-n ifloslanişini kamaytiriş çoralari körilmoqda. M.ning transport ahamiyati katta: kema qatnaydigan daryo va kanallar orqali Buyuk köllar va çu-qur suv yöli qisoblangan Sanlavrentiy daryosi orqali Atlantika okeani b-n boğlangan.
Minneapolis ş.gaça (3000 km) daryo kemalari, Baton-Ruj ş.gaça okean kemalari qatnaydi. M. daryo sistemasidagi barça kema qatnovi yöllari uz. 25 ming km dan ortiq. Gidroenergiya resursiga boy (27,5 GVt). Eng axamiyatli GES Kiokak ş. yaqinida qurilgan. M. sohilida Minneapolis, Davenport, Sent-Luis, Memfis, Baton-Ruj, Yangi Orlean ş.lari joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИССИСИПИ (маҳаллий индейслар тилида — катта даре) — АҚШдаги даре, дунёдаги энг катта дарёлардан бири. Уз. 3950 км (Миссури дарёсининг бошидан ҳисоблаганда 6420 км), ҳавзасининг майд. 3268 минг км2. Миннесота штатининг шим. қисмидаги кўлдан бошланади, Марказий текисликлар ва Мексика бўйи пасттекислигини шим.дан жанубга кесиб ўтиб, дельта ҳосил қилиб (32 минг км2) Мексика қўлтиғига қуйилади. Энг йирик ирмоклари: ўнгдан — Миннесота, Де-Мойн, Миссури, Арканзас, Редривер, чапдан — Висконсин, Иллинойс, Огайо. Водийсининг морфологик тузилиши ва сув режимига кура, М. 3 қисмга бўлинади.
Юқори қисми дастлаб кичикроқ кўллар орқали ўтади, остоналар бор. Миннеаполис ш.дан бошлаб, дарё ўзани шлюзланган, Миссури дарёси қуйилиш жой-игача бир неча ўнлаб тўғон қурилган. Ўрта қисмида дарё, асосан, бир ўзанда оқади; водийсининг кенглиги 10— 15 км. Миссури ирмоғи қўшилгач, унинг лойқа суви М.нинг тиниқ суви б-н 150—180 км гача ёнма-ён оқади. Қуйи қисми кенг текисликдан ўтади, водийсининг кенглиги 25 км дан 70— 100 км гача. Қирғоқларига тошқинга қарши дамбалар қурилган. М. денгизга йилига 350 млн. т дан ортиқ оқизиқ келтиради. Дарёнинг қуйи қисмида сув кўпайганда сувининг бир қисми Пон-шартрен кўлига ва М.дан 15—40 км ғарбда оқувчи Атчафалайа дарёсига оқади. Дарё қор ва ёмғир сувларидан тўйинади. Баҳор ва ёз ойларида М.нинг ўрта ва қуйи қисмида кучли тошқинлар бўлади. Юқори қисми қишда музлайди. Дарёнинг йиллик ўртача сув сарфи 19 минг м3/сек (энг юқориси 50— 80 минг м3/сек). Дарё сувининг саноат корхоналари чиқиндилари б-н ифлосланишини камайтириш чоралари кўрилмоқда. М.нинг транспорт аҳамияти катта: кема қатнайдиган дарё ва каналлар орқали Буюк кўллар ва чу-қур сув йўли қисобланган Санлаврентий дарёси орқали Атлантика океани б-н боғланган.
Миннеаполис ш.гача (3000 км) дарё кемалари, Батон-Руж ш.гача океан кемалари қатнайди. М. дарё системасидаги барча кема қатнови йўллари уз. 25 минг км дан ортиқ. Гидроэнергия ресурсига бой (27,5 ГВт). Энг ахамиятли ГЭС Киокак ш. яқинида қурилган. М. соҳилида Миннеаполис, Давенпорт, Сент-Луис, Мемфис, Батон-Руж, Янги Орлеан ш.лари жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.