Mixail Yuryeviç Lermontov
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88–89-b. — ziyouz.com
Lermontov Mixail Yuryeviç [1814.3(15).10, Moskva — 1841.15(27).7, Pyatigorsk] — rus şoiri. Bolalik çoğlari Penza gubernyasidagi Tarxan (hoz. Lermontov) qişloğida keçgan. 1827 y.da buvisi Ye.A.Arsenyeva b-n birga Moskvaga köçib borgan va 1828 y.da Moskva un-ti qoşidagi pansionning 4-kursiga öqişga kirgan. Dastlabki şe'rlari, «Çerkeslar» (1828) va «Kavkaz asiri» (1929) dostonlari şu yerda yozilgan. L. pansiondagi 2 yillik tahsilidan söng 1830 y.da un-tning ma'naviy-siyosiy bölimiga öqişga kiradi. L. Talabalik yillarida qator lirik şe'rlar, doston va dramalar yozgan («Odamlar va ehtiroslar», 1930 va b.). 1832 y.da untni tark etadi va Peterburgga borib, gvardiya podpraporşçiklari va kavaleriya yunkerlari maktabiga öqişga kiradi. Mazkur maktabni tugatgaç, L. Sarskoye Seloda joylaşgan gusarlar polkiga yuboriladi (1834). Navqiron gusar köp vaqtini aslzodalarning köngiloçar davralarida ötkazib, şu davralardan olgan taassurotlari asosida «Maskarad» dramasi, «Hoji Abrek» romantik dostoni (1835) va b. asarlarini yozadi. L. 1837 y.da A.S.Puşkinning fojiali ölimiga bağişlab «Şoirning ölimiga» şe'rini yozadi. L. bu şe'rda şoirning ölimida aybdor sanalgan hukmron kuçlarni keskin qoralagani uçun Kavkazga surgun qilingan. L.ning Kavkazda bölişi uning şoir va rassom sifatidagi ijodiga samarali ta'sir körsatdi. Kavkaz tabiati va tomi elatlar folkloriga mexr qöygan şoir şu yerda «Oşiq Ğarib» (1837) şarq ertagi, «Zamonamiz qahramoni» (1840) romani va köplab rangtasvir asarlarini yaratdi. Ye.A.Arsenyeva va şoir V.A.Jukovskiyning sa'y-harakatlari b-n afv etilgan L. 1838 y. yanv.da Peterburgga va apr. oyida esa Sarskoye Seloda joylaşgan gusar polkiga kaytib keladi. Peturburgdagi qizğin adabiy hayot 30-y.lar oxirida L. ijodida erksevarlik yönalişining keng qanot yozişiga imkoniyat tuğdiradi. «Öylar», «Şoir», «Özingga işonma...», «Payğambar», «Alvido, Rusiya, ey nopok makon» kabi şe'rlari, «Msiri», «Demon» («Iblis») kabi dostonlari, «Bela» qissasi (hammasi 1839) L. ijodining kamolot bosqiçiga kötarilganidan şahodat beradi. Şu kezlarda Fransiya elçisining öğli E.Barant b-n bölib ötgan duel L.ning ikkinçi marta Kavkazga surgun qilinişiga sababçi böladi. U Kavkazdagi piyodalar polki tarkibida bir neça harbiy yurişlarda iştirok etadi. Uning şu vaqtda (1840, okt.) «Oteçestvenniye zapiski» jur.da e'lon qilgan şe'r va dostonlari Peterburgda katta aks-sado beradi. Bundan foydalangan Ye.A.Arsenyeva nabirasining Peterburgga ta'tilga kelişiga erişadi (1841, fev.). Ammo rasmiy doiralardagi öziga bölgan sovuq munosabatni körgan L. 1841 y. 13 mayda Pyatigorskka qaytib keladi. Şu vaqtda bu yerlarda istirohat qilayotgan bir guruh yoşlar L. b-n zobit N.S.Martinov örtasida janjal çiqişiga erişadilar. 13 iyul kuni şoir duelda vafot etadi. L.ning xoki Tarxan qişloğiga olib kelinib, Arsenyevlar xilxonasida dafn etilgan (1842 y. 23 apr.). L şoir, nosir va rassom sifatida rus madaniyati tarixida faxriy örinlardan birini egallaydi. U özining eng yaxşi asarlarida erksevarlik va vatanparvarlik ğoyalarini baland pardalarda kuyladi, mustamlakaçilik siyosati uluğ rus şovinizmining avj olişiga sabab bölişi haqida rus jamiyatini ogohlantirdi, yuksak fuqarolik ideallarini tasdiqladi. L. ijodi Özbekistonda katta e'tibor qozongan. Şoir hayotining yirik sanalari (1941, 1954, 1964, 1989) munosabati b-n özbek matbuoti, teatri va jamoat taşkilotlari L. ijodiga köp bor murojaat etdilar. Asarlari Oybek, Şayxzoda, Mirtemir, Usmon Nosir, Asqad Muxtor va b. tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan. L.ning «Maskarad» dramasi Özbek milliy akademik drama teatrida sahnalaştirilgan. Toşkent va b. şaharlarda L. nomi b-n atalgan maktab va köçalar bor. As: Asarlar, 1—2 j.lar, T., 1955; Sobraniye soçineniy, t. 1—4. M., 1964—65. Ad.: Gerşteyn E.G., Sudba Lermontova, M, 1964; M.Yu.Lermontov v vospominaniyax sovremennikov, M., 1964; Umarbekova 3., Lermontov i uzbekskaya poeziya, T., 1973. Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛЕРМОНТОВ Михаил Юрьевич [1814.3(15).10, Москва — 1841.15(27).7, Пятигорск] — рус шоири. Болалик чоғлари Пенза губернясидаги Тархан (ҳоз. Лермонтов) қишлоғида кечган. 1827 й.да бувиси Е.А.Арсеньева б-н бирга Москвага кўчиб борган ва 1828 й.да Москва ун-ти қошидаги пансионнинг 4-курсига ўқишга кирган. Дастлабки шеърлари, «Черкеслар» (1828) ва «Кавказ асири» (1929) достонлари шу ерда ёзилган. Л. пансиондаги 2 йиллик таҳсилидан сўнг 1830 й.да ун-тнинг маънавий-сиёсий бўлимига ўқишга киради. Л. Талабалик йилларида қатор лирик шеърлар, достон ва драмалар ёзган («Одамлар ва эҳтирослар», 1930 ва б.). 1832 й.да унтни тарк этади ва Петербургга бориб, гвардия подпрапоршчиклари ва кавалерия юнкерлари мактабига ўқишга киради. Мазкур мактабни тугатгач, Л. Царское Селода жойлашган гусарлар полкига юборилади (1834). Навқирон гусар кўп вақтини аслзодаларнинг кўнгилочар давраларида ўтказиб, шу давралардан олган таассуротлари асосида «Маскарад» драмаси, «Ҳожи Абрек» романтик достони (1835) ва б. асарларини ёзади. Л. 1837 й.да А.С.Пушкиннинг фожиали ўлимига бағишлаб «Шоирнинг ўлимига» шеърини ёзади. Л. бу шеърда шоирнинг ўлимида айбдор саналган ҳукмрон кучларни кескин қоралагани учун Кавказга сургун қилинган. Л.нинг Кавказда бўлиши унинг шоир ва рассом сифатидаги ижодига самарали таъсир кўрсатди. Кавказ табиати ва томи элатлар фольклорига мехр қўйган шоир шу ерда «Ошиқ Ғариб» (1837) шарқ эртаги, «Замонамиз қаҳрамони» (1840) романи ва кўплаб рангтасвир асарларини яратди. Е.А.Арсеньева ва шоир В.А.Жуковскийнинг саъй-ҳаракатлари б-н афв этилган Л. 1838 й. янв.да Петербургга ва апр. ойида эса Царское Селода жойлашган гусар полкига кайтиб келади. Петурбургдаги қизғин адабий ҳаёт 30-й.лар охирида Л. ижодида эрксеварлик йўналишининг кенг қанот ёзишига имконият туғдиради. «Ўйлар», «Шоир», «Ўзингга ишонма...», «Пайғамбар», «Алвидо, Русия, эй нопок макон» каби шеърлари, «Мцири», «Демон» («Иблис») каби достонлари, «Бэла» қиссаси (ҳаммаси 1839) Л. ижодининг камолот босқичига кўтарилганидан шаҳодат беради. Шу кезларда Франция элчисининг ўғли Э.Барант б-н бўлиб ўтган дуэль Л.нинг иккинчи марта Кавказга сургун қилинишига сабабчи бўлади. У Кавказдаги пиёдалар полки таркибида бир неча ҳарбий юришларда иштирок этади. Унинг шу вақтда (1840, окт.) «Отечественные записки» жур.да эълон қилган шеър ва достонлари Петербургда катта акс-садо беради. Бундан фойдаланган Е.А.Арсеньева набирасининг Петербургга таътилга келишига эришади (1841, фев.). Аммо расмий доиралардаги ўзига бўлган совуқ муносабатни кўрган Л. 1841 й. 13 майда Пятигорскка қайтиб келади. Шу вақтда бу ерларда истироҳат қилаётган бир гуруҳ ёшлар Л. б-н зобит Н.С.Мартинов ўртасида жанжал чиқишига эришадилар. 13 июль куни шоир дуэлда вафот этади. Л.нинг хоки Тархан қишлоғига олиб келиниб, Арсеньевлар хилхонасида дафн этилган (1842 й. 23 апр.). Л шоир, носир ва рассом сифатида рус маданияти тарихида фахрий ўринлардан бирини эгаллайди. У ўзининг энг яхши асарларида эрксеварлик ва ватанпарварлик ғояларини баланд пардаларда куйлади, мустамлакачилик сиёсати улуғ рус шовинизмининг авж олишига сабаб бўлиши ҳақида рус жамиятини огоҳлантирди, юксак фуқаролик идеалларини тасдиқлади. Л. ижоди Ўзбекистонда катта эътибор қозонган. Шоир ҳаётининг йирик саналари (1941, 1954, 1964, 1989) муносабати б-н ўзбек матбуоти, театри ва жамоат ташкилотлари Л. ижодига кўп бор мурожаат этдилар. Асарлари Ойбек, Шайхзода, Миртемир, Усмон Носир, Асқад Мухтор ва б. томонидан ўзбек тилига таржима қилинган. Л.нинг «Маскарад» драмаси Ўзбек миллий академик драма театрида саҳналаштирилган. Тошкент ва б. шаҳарларда Л. номи б-н аталган мактаб ва кўчалар бор. Ас: Асарлар, 1—2 ж.лар, Т., 1955; Собрание сочинений, т. 1—4. М., 1964—65. Ад.: Герштейн Э.Г., Судьба Лермонтова, М, 1964; М.Ю.Лермонтов в воспоминаниях современников, М., 1964; Умарбекова 3., Лермонтов и узбекская поэзия, Т., 1973. Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.