Miya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 654–655-b. — ziyouz.com
Miya — 1) odam va hayvonlar nerv sistemasining markaziy bölimi, M. organizmning eng murakkab hayotiy funksiyalari va muhit özaro munosabatlarining boşqarilişini ta'minlaydi. Umurtqasiz hayvonlarda M. köndalang va böylama tutaştirgiçlar orqali özaro tutaşgan nerv hujayralari töplami — nerv tugunlari (gangliylar)dan iborat. Halqali çuvalçanglar, tuban mollyuskalar va böğim-oyoklilarda nerv tugunlari qorin nerv zanjirini hosil qiladi. Bu hayvonlarning köpçiligida qorin nerv zanjirining halqum usti va halqum osti nerv tugunlari kuçli rivojlangan bölib, boş miya deyiladi.M. qattiq , örgimçak uyasisimon va tomirli parda b-n qoplangan. Böğimoyoklilar va boş-oyoqli mollyuskalarning halqum usti nerv tugunlari 2—3 bölimdan taşkil topgan. Tuban xordali hayvonlar M.si naysimon, alohida qismlarga bölinmagan. Umurtqali hayvonlar va odam M.si boş hamda orqa miyadgm iborat. Evolyutsiya jarayonida boş M. oldingi, örta va keyingi yoki rombsimon M.ni, bundan keyingi rivojlaniş davomida oldingi M. oxirgi va oraliq M.ni, rombsimon M. orqa va uzunçoq miyani hosil qiladi. Bir qança umurtqalilarda oxirgi miya (M. katta yarim şarlari) kuçli rivojlanadi. Sut emizuvçilar va odamda organlar faoliyatini boşqaruvçi sifatida M. katta yarim şarlari pöstloği şakllanadi. Oxirgi M.ning ostki yuzasida 2 ta hidlaş piyozçasi joylaşgan. Oralik, M.da köriş börtiklari va 2 ta ösimta: ustki epifiz va pastki gipofiz hosil böladi. Örta M. tuban umurtqalilarda yaxşi rivojlangan. Yuksak umurtqalilarning örta M.sida köriş, eşitiş va muvozanat organlari b-n boğlangan 4 tepalik şakllanadi. Baliklar, suvda va quruqlikda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar, quşlarda rombsimon M. miyaçadan iborat. Sut emizuvçilarda rombsimon M.ning pastki qismida Varoli köprigi hosil böladi. Uzunçoq M. hamma hayvonlarda bir xilda tuzilgan; orqa M. uning bevosita davomi hisoblanadi. Umurtqali hayvonlar M.si M. pösti b-n qoplangan. M. pöstlari oraliğida orqa M. suyukligi (likvor) böladi. M. odamda tafakkur organi hisoblanadi; 2) odam va umurtqali hayvonlar suyagi böşliqlarini töldirib turadigan töqima (kömik).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИЯ — 1) одам ва ҳайвонлар нерв системасининг марказий бўлими, М. организмнинг энг мураккаб ҳаётий функциялари ва муҳит ўзаро муносабатларининг бошқарилишини таъминлайди. Умуртқасиз ҳайвонларда М. кўндаланг ва бўйлама туташтиргичлар орқали ўзаро туташган нерв ҳужайралари тўплами — нерв тугунлари (ганглийлар)дан иборат. Ҳалқали чувалчанглар, тубан моллюскалар ва бўғим-оёклиларда нерв тугунлари қорин нерв занжирини ҳосил қилади. Бу ҳайвонларнинг кўпчилигида қорин нерв занжирининг ҳалқум усти ва ҳалқум ости нерв тугунлари кучли ривожланган бўлиб, бош мия дейилади.М. қаттиқ , ўргимчак уясисимон ва томирли парда б-н қопланган. Бўғимоёклилар ва бош-оёқли моллюскаларнинг ҳалқум усти нерв тугунлари 2—3 бўлимдан ташкил топган. Тубан хордали ҳайвонлар М.си найсимон, алоҳида қисмларга бўлинмаган. Умуртқали ҳайвонлар ва одам М.си бош ҳамда орқа миядгм иборат. Эволюция жараёнида бош М. олдинги, ўрта ва кейинги ёки ромбсимон М.ни, бундан кейинги ривожланиш давомида олдинги М. охирги ва оралиқ М.ни, ромбсимон М. орқа ва узунчоқ мияни ҳосил қилади. Бир қанча умуртқалиларда охирги мия (М. катта ярим шарлари) кучли ривожланади. Сут эмизувчилар ва одамда органлар фаолиятини бошқарувчи сифатида М. катта ярим шарлари пўстлоғи шаклланади. Охирги М.нинг остки юзасида 2 та ҳидлаш пиёзчаси жойлашган. Оралик, М.да кўриш бўртиклари ва 2 та ўсимта: устки эпифиз ва пастки гипофиз ҳосил бўлади. Ўрта М. тубан умуртқалиларда яхши ривожланган. Юксак умуртқалиларнинг ўрта М.сида кўриш, эшитиш ва мувозанат органлари б-н боғланган 4 тепалик шаклланади. Баликлар, сувда ва қуруқликда яшовчилар, судралиб юрувчилар, қушларда ромбсимон М. миячадан иборат. Сут эмизувчиларда ромбсимон М.нинг пастки қисмида Вароли кўприги ҳосил бўлади. Узунчоқ М. ҳамма ҳайвонларда бир хилда тузилган; орқа М. унинг бевосита давоми ҳисобланади. Умуртқали ҳайвонлар М.си М. пўсти б-н қопланган. М. пўстлари оралиғида орқа М. суюклиги (ликвор) бўлади. М. одамда тафаккур органи ҳисобланади; 2) одам ва умуртқали ҳайвонлар суяги бўшлиқларини тўлдириб турадиган тўқима (кўмик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.