Mobilizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 658–659-b. — ziyouz.com
Mobilizm (lot. mobilis — xarakatçan) — Yer pusti (litosfera) materik bölaklarining geologik davr mobaynida bir-biriga nisbatan (bir neça ming km gaça) gorizontal va qutbiy siljişi haqidagi ilmiy faraz (gipoteza). M. fiksizm, ya'ni bunday siljişini inkor etuvçi va Yer pösti rivojlanişini vertikal harakatlarga boğlovçi gipotezaga muqobil qöyiladi. Materiklarning siljişi haqidagi ilmiy dalillar b-n asoslangan da-stlabki gipoteza 1910—12 y.larda amerikalik olim F. Teylor va nemis geofizigi A. Vegenerlar tomonidan taklif qilingan. M.ning hoz. zamon varianti — «yangi global tektonika» (yoş plitalar tektonikasi), asosan, okeanlar tubi tuzilişi va magnit maydonlarini örganiş natijalariga, şuningdek, paleomagnitizm ma'lumotlariga asoslangan. Bu tasavvurlarga muvofiq, materik bölaklaridan taşqari unga yondoş okean tubi Yer pöstining mantiya yuqori qismi katta maydonlarini ham qamrab oluvçi yaxlit plita juda sekinlik b-n (yiliga örtaça 1 — 5 sm) harakatlanadi. Plitalar okean örta tizmalaridan yoş burmalangan mintaqalarga va orollar yoyiga qarab har ikki tomonga siljib boradi. Bu yerda özaro yaqinlaşayotgan plitalardan birining old çekkasi egilma siniq böylab ança çuqurlikka çökadi, natijada katta seysmik harakatlar vujudga keladi; boşqa plitaning materik pöstida siqilişi oqibatida burma va surilmalar hosil böladi. Surilgan palaxsalar ortida çöziliş strukturalari — riftlar vujudga keladi. Plitalar ajralgan joydagi yoriqqa yuqori mantiyadan moddalar kötarilib rift zonalarida yangi pust şakllanadi; bu b-n okean tubi maydoni kengayadi. Bir-biridan ajralib ketgan paleozoy materiklari — Gondvana (Jan. Amerika, Afrika, Xindiston, Avstraliya va Antarktidani öz içiga olgan) va Lavraziya (Şim. Amerika, Yevropa, Osiyoning şim.yarmi)ning geologik tuzilişi va ular materik yon bağri çiziqlarining özaro öxşaşligidan kelib çiqib paleotektonik bir butunlik ğoyasi taklif qilingan. Buni paleoiqlim va paleomagnit ma'lumotlari ham tasdiqlaydi. Mezozoy va kaynozoy davrlarida sodir bölgan siljişlar natijasida Tetis geosinklinal okeani butunlay barham topib, yangi — Hind va Atlantika okeanlari vujudga keldi. Materiklar harakatining asosiy sababçisi sifatida mantiya moddasining konvensiya oqimi körsatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОБИЛИЗМ (лот. mobilis — харакатчан) — Ер пусти (литосфера) материк бўлакларининг геологик давр мобайнида бир-бирига нисбатан (бир неча минг км гача) горизонтал ва қутбий силжиши ҳақидаги илмий фараз (гипотеза). М. фиксизм, яъни бундай силжишини инкор этувчи ва Ер пўсти ривожланишини вертикал ҳаракатларга боғловчи гипотезага муқобил қўйилади. Материкларнинг силжиши ҳақидаги илмий далиллар б-н асосланган да-стлабки гипотеза 1910—12 й.ларда америкалик олим Ф. Тейлор ва немис геофизиги А. Вегенерлар томонидан таклиф қилинган. М.нинг ҳоз. замон варианти — «янги глобаль тектоника» (ёш плиталар тектоникаси), асосан, океанлар туби тузилиши ва магнит майдонларини ўрганиш натижаларига, шунингдек, палеомагнитизм маълумотларига асосланган. Бу тасаввурларга мувофиқ, материк бўлакларидан ташқари унга ёндош океан туби Ер пўстининг мантия юқори қисми катта майдонларини ҳам қамраб олувчи яхлит плита жуда секинлик б-н (йилига ўртача 1 — 5 см) ҳаракатланади. Плиталар океан ўрта тизмаларидан ёш бурмаланган минтақаларга ва ороллар ёйига қараб ҳар икки томонга силжиб боради. Бу ерда ўзаро яқинлашаётган плиталардан бирининг олд чеккаси эгилма синиқ бўйлаб анча чуқурликка чўкади, натижада катта сейсмик ҳаракатлар вужудга келади; бошқа плитанинг материк пўстида сиқилиши оқибатида бурма ва сурилмалар ҳосил бўлади. Сурилган палахсалар ортида чўзилиш структуралари — рифтлар вужудга келади. Плиталар ажралган жойдаги ёриққа юқори мантиядан моддалар кўтарилиб рифт зоналарида янги пуст шаклланади; бу б-н океан туби майдони кенгаяди. Бир-биридан ажралиб кетган палеозой материклари — Гондвана (Жан. Америка, Африка, Хиндистон, Австралия ва Антарктидани ўз ичига олган) ва Лавразия (Шим. Америка, Европа, Осиёнинг шим.ярми)нинг геологик тузилиши ва улар материк ён бағри чизиқларининг ўзаро ўхшашлигидан келиб чиқиб палеотектоник бир бутунлик ғояси таклиф қилинган. Буни палеоиқлим ва палеомагнит маълумотлари ҳам тасдиқлайди. Мезозой ва кайнозой даврларида содир бўлган силжишлар натижасида Тетис геосинклиналь океани бутунлай барҳам топиб, янги — Ҳинд ва Атлантика океанлари вужудга келди. Материклар ҳаракатининг асосий сабабчиси сифатида мантия моддасининг конвенция оқими кўрсатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.