Modal sözlar

Modal sözlar (lot. modalis — ölçov, usul) — sözlovçining öz fikriga turliça munosabatini anglatadigan va fikrning anikligi, rostligi, gumonli yoki şartliligini ifodalaş uçun xizmat qiladigan sözlar; şaklan özgarmasligi b-n tavsiflanadi, ran bölagi vazifasida kelmaydi, gapning boşqa bölaklari b-n sintaktik aloqaga kirişmaydi; butun fikrga yoki uning biror qismiga taallukli bölib, odatda, kiriş söz bölib keladi. M.s. 2 katta guruhga bölinadi: fikrning aniqligini ifodalovçi M.s. Bularga rostlik, tasdiq-işonç, qat'iylikni bildiruvçi sözlar (darhaqiqat, haqiqatan; albatta, şubhasiz, sözsiz va ş.k.) kiradi. Fikrning noaniqligini ifodalovçi M.s. Bularga taxmin, gumon, tusmol kabi ma'nolarni ifodalovçi sözlar (şekilli, çoği, çamasi; ehtimol, balki, aftidan va b.) kiradi. M.s.nutqda pauza, yozuvda vergul b-n ajratiladi. M.s. takror qöllansa yoki emotsional mazmunli söz b-n birga kelsa, ma'no kuçayadi. Sözlaşuv nutqida birdan ortik modal söz qöllanişi mumkin. M.s.ni fikrning özaro munosabati (xullas, demak, binobarin, qisqasi, umuman, masalan, çunonçi, jumladan, aksinça, avvalo, avvalambor, nihoyat), e'tiborni tortiş (aytganday, aytmoqçi, zotan), ta'kid (xususan, ayniqsa), emotsional ma'no (koşki, zora, yaxşiyamki, xayriyat, attang, afsuski, ajabo) kabilarni anglatuvçi modal ma'noli sözlardan farklaş kerak. M.s. va modal ma'noli sözlar özaro yaqin bölib, ularning har biriga xos belgi-xususiyatlarni aniqlaş funksional grammatikaning dolzarb vazifalaridandir.

Ibodulla Mirzayev.