Modallik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 662–663-b. — ziyouz.com
Modallik (lot. modalis — ölçov, usul) — fikrning voqelikka bölgan munosabatlarining turli xil körinişlarini, şuningdek, bildirilayotgan narsalarning subyektiv tarzda tasniflanişining turliça körinişlarini ifodalovçi funksional-semantik kategoriya. «M.» tuşunçasini fanga Aristotel olib kirgan. «M.» termini ma'naviy hajmi, grammatik xususiyatlari hamda til qurilişining turli sathlarida şakllanganligi darajasiga köra xilma-xil bölgan hodisalarni ifodalaş uçun qöllanadi. M. şaxs va zamon ma'nolari b-n birgalikda predikativlik kategoriyasini hosil qiladi. M. obyektiv va subyektiv bölişi mumkin. Obyektiv M. bildirilayotgan fikrning voqelikka munosabati (real va noreal, imkoniyat va imkonsizlik, zaruriyat va ehtimollik kabi)ni anglatadi hamda grammatik va leksik vositalar (mayl, modal söz, yuklama, intonatsiya) yordamida ifodalanadi. Subyektiv M. esa sözlovçining aytilayotgan fikr (işonç yoki işonçsizlik, rozilik yoki norozilik, eks-pressiv baho) ga munosabatini körsatadi va söz tartibi, intonatsiya, leksik takror, modal söz, yuklama, undov, kiriş söz, söz birikmasi va kiriş gaplar b-n ifodalanadi.
Aristotelning şogird va şarhlovçilari Teofrast, Yevdem Rodosskiy va b. M.ka köra hukmlar orasidagi tafo-vutlarni örganganlar. Bugungi mantiq va falsafada hukmlarning I. Kant taklif etgan tasnifi keng qöllanadi. Mazkur tasnifga binoan, qukmlar as-sertorik (voqelik muhokamasi), apodiktik (zaruriyat muhokamasi) va mu-ammoli (imkoniyat muhokamasi) turlarga bölinadi. M. asliy (mutlaq) va nisbiy (şartli) bölişi mumkin. «Rost» va «yolğon», «isbotli» va «isbotsiz» yoki «inkor etiladigan» hukmlar ham mantiq va mantiqiy semantika fanlarida M. doirasiga kiritiladi.
Ibodulla Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОДАЛЛИК (лот. modalis — ўлчов, усул) — фикрнинг воқеликка бўлган муносабатларининг турли хил кўринишларини, шунингдек, билдирилаётган нарсаларнинг субъектив тарзда таснифланишининг турлича кўринишларини ифодаловчи функционал-семантик категория. «М.» тушунчасини фанга Аристотель олиб кирган. «М.» термини маънавий ҳажми, грамматик хусусиятлари ҳамда тил қурилишининг турли сатҳларида шаклланганлиги даражасига кўра хилма-хил бўлган ҳодисаларни ифодалаш учун қўлланади. М. шахс ва замон маънолари б-н биргаликда предикативлик категориясини ҳосил қилади. М. объектив ва субъектив бўлиши мумкин. Объектив М. билдирилаётган фикрнинг воқеликка муносабати (реал ва нореал, имконият ва имконсизлик, зарурият ва эҳтимоллик каби)ни англатади ҳамда грамматик ва лексик воситалар (майл, модал сўз, юклама, интонация) ёрдамида ифодаланади. Субъектив М. эса сўзловчининг айтилаётган фикр (ишонч ёки ишончсизлик, розилик ёки норозилик, экс-прессив баҳо) га муносабатини кўрсатади ва сўз тартиби, интонация, лексик такрор, модал сўз, юклама, ундов, кириш сўз, сўз бирикмаси ва кириш гаплар б-н ифодаланади.
Аристотелнинг шогирд ва шарҳловчилари Теофраст, Евдем Родосский ва б. М.ка кўра ҳукмлар орасидаги тафо-вутларни ўрганганлар. Бугунги мантиқ ва фалсафада ҳукмларнинг И. Кант таклиф этган таснифи кенг қўлланади. Мазкур таснифга биноан, қукмлар ас-серторик (воқелик муҳокамаси), аподиктик (зарурият муҳокамаси) ва му-аммоли (имконият муҳокамаси) турларга бўлинади. М. аслий (мутлақ) ва нисбий (шартли) бўлиши мумкин. «Рост» ва «ёлғон», «исботли» ва «исботсиз» ёки «инкор этиладиган» ҳукмлар ҳам мантиқ ва мантиқий семантика фанларида М. доирасига киритилади.
Ибодулла Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.