Moddaning agregat holatlari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 665-b. — ziyouz.com
Moddaning agregat holatlari — ayni bir modda (mas, suv, temir, oltingugurt va b.) ning qattiq, suyuq va gaz holatlari. Köpçilik moddalarning qattiq holati kristall tuzilişga ega. Mas, deyarli barça minerallar va barça metallar qattiq holatida kristall böladi. Ayrim moddalarning qattiq holati amorf tuzilişga ega bölib, bunday jismga öta sovitilgan suyuqlik deb qaraş mumkin. Moddalarning asosiy qismi 3 agregat holatda böliş ehtimoli bor. Agar moddaning qattiq holati kristalldan iborat bölsa, uning bir holatdan ikkinçisiga ötişi aniq t-ra va aniq bosimda yuz beradi hamda bu ötişlarda ziçlik, erkin energiya, entropiya kabi fizik kattaliklar sakrab özgaradi. Mas, suv normal bosim (r= 101325 Pa) va 0° t-rada kristallanib muzga aylanadi; normal bosim va 100° t-rada esa qaynab buğga aylanadi. Moddaning qaysi agregat holatda bölişi uning tarkibidagi molekulalarning yo özaro boğlaniş energiyasiga yoki ularning betartib harakatdagi kinetik energiyasiga boğliq böladi.
Gazni taşkil qiluvçi molekulalar orasidagi masofa juda katta bölganligidan ularning özaro tortişiş kuçlari e'tiborga olinmaydi. Şuning uçun gaz aniq şakl va aniq hajmga ega bölmaganligidan özi turgan idişning butun hajmini egallaydi hamda idiş şakliga ega böladi. Suyukliklarda molekulalar bir-birlariga juda yaqin joylaşganliklari tufayli, har bir molekula özining atrofidagi qöşni molekulalar b-n özaro ta'sirlaşib turadi. Bu molekulalar qandaydir vaqt oraliğida ötroq holat deb ataluvçi holatdagi muvozanat vaziyat atrofida tebranma harakatda bölib, vaqt-vaqti b-n öz ölçamlariga yaqin bölgan masofaga teng uzokdikka ötib, yangi muvozanat vaziyatni egallab boradi. Şu tarzda suyuklik molekulalari hajmi böyiça betartib ravişda köça boşlaydi. Natijada suyuklik aniq hajmga ega bölişiga qaramay, ma'lum şaklni saklab qola olmaydi va idişni özi egallagan qismining şaklini oladi. Suyuklik xossalari uni taşkil etuvçi molekulalarning uzluksiz betartib xarakati va molekulalar orasidagi özaro ta'sir kuçlarining qöşgan xissalariga boğliq.
Qattiq holatdagi moddani taşkil etuvçi molekulalar orasida kuçli uzaro ta'sir kuçlari mavjud bölib, bu kuçlar ham özaro itariş kuçlaridan, ham özaro tortişiş kuçlaridan iborat. Har bir molekula özi turgan qismdagi örtaça vaziyat atrofida tebranma harakat qiladi. Tebraniş yönalişi va amplitudasi vaqt ötişi b-n özgarib turadi. Lekin molekula özi turgan qismdan boşqa qismlarga köçib öta olmaydi. Şuning uçun qattiq holatdagi har qanday modda özining aniq hajmini va aniq şaklini saklab qoladi. Bu hajm va şaklning özgariş intensivligi taşqi ta'sirga boğliq böladi.
Moddaning 3 agregat holatidan taşqari, yana plazma holati ham mavjud. Uning alohida holatga ajratilişga sabab, plazma zaryadlangan zarralar (ionlar va elektronlar)dan taşkil topgan gaz bölib, bu zaryadlangan zarralar katta masofalarda ham özaro ta'sirlaşadi. Buning natijasida plazmaning öziga xos xususiyatlari vujudga keladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОДДАНИНГ АГРЕГАТ ҲОЛАТЛАРИ — айни бир модда (мас, сув, темир, олтингугурт ва б.) нинг қаттиқ, суюқ ва газ ҳолатлари. Кўпчилик моддаларнинг қаттиқ ҳолати кристалл тузилишга эга. Мас, деярли барча минераллар ва барча металлар қаттиқ ҳолатида кристалл бўлади. Айрим моддаларнинг қаттиқ ҳолати аморф тузилишга эга бўлиб, бундай жисмга ўта совитилган суюқлик деб қараш мумкин. Моддаларнинг асосий қисми 3 агрегат ҳолатда бўлиш эҳтимоли бор. Агар модданинг қаттиқ ҳолати кристаллдан иборат бўлса, унинг бир ҳолатдан иккинчисига ўтиши аниқ т-ра ва аниқ босимда юз беради ҳамда бу ўтишларда зичлик, эркин энергия, энтропия каби физик катталиклар сакраб ўзгаради. Мас, сув нормал босим (р= 101325 Па) ва 0° т-рада кристалланиб музга айланади; нормал босим ва 100° т-рада эса қайнаб буғга айланади. Модданинг қайси агрегат ҳолатда бўлиши унинг таркибидаги молекулаларнинг ё ўзаро боғланиш энергиясига ёки уларнинг бетартиб ҳаракатдаги кинетик энергиясига боғлиқ бўлади.
Газни ташкил қилувчи молекулалар орасидаги масофа жуда катта бўлганлигидан уларнинг ўзаро тортишиш кучлари эътиборга олинмайди. Шунинг учун газ аниқ шакл ва аниқ ҳажмга эга бўлмаганлигидан ўзи турган идишнинг бутун ҳажмини эгаллайди ҳамда идиш шаклига эга бўлади. Суюкликларда молекулалар бир-бирларига жуда яқин жойлашганликлари туфайли, ҳар бир молекула ўзининг атрофидаги қўшни молекулалар б-н ўзаро таъсирлашиб туради. Бу молекулалар қандайдир вақт оралиғида ўтроқ ҳолат деб аталувчи ҳолатдаги мувозанат вазият атрофида тебранма ҳаракатда бўлиб, вақт-вақти б-н ўз ўлчамларига яқин бўлган масофага тенг узокдикка ўтиб, янги мувозанат вазиятни эгаллаб боради. Шу тарзда суюклик молекулалари ҳажми бўйича бетартиб равишда кўча бошлайди. Натижада суюклик аниқ ҳажмга эга бўлишига қарамай, маълум шаклни саклаб қола олмайди ва идишни ўзи эгаллаган қисмининг шаклини олади. Суюклик хоссалари уни ташкил этувчи молекулаларнинг узлуксиз бетартиб харакати ва молекулалар орасидаги ўзаро таъсир кучларининг қўшган хиссаларига боғлиқ.
Қаттиқ ҳолатдаги моддани ташкил этувчи молекулалар орасида кучли узаро таъсир кучлари мавжуд бўлиб, бу кучлар ҳам ўзаро итариш кучларидан, ҳам ўзаро тортишиш кучларидан иборат. Ҳар бир молекула ўзи турган қисмдаги ўртача вазият атрофида тебранма ҳаракат қилади. Тебраниш йўналиши ва амплитудаси вақт ўтиши б-н ўзгариб туради. Лекин молекула ўзи турган қисмдан бошқа қисмларга кўчиб ўта олмайди. Шунинг учун қаттиқ ҳолатдаги ҳар қандай модда ўзининг аниқ ҳажмини ва аниқ шаклини саклаб қолади. Бу ҳажм ва шаклнинг ўзгариш интенсивлиги ташқи таъсирга боғлиқ бўлади.
Модданинг 3 агрегат ҳолатидан ташқари, яна плазма ҳолати ҳам мавжуд. Унинг алоҳида ҳолатга ажратилишга сабаб, плазма зарядланган зарралар (ионлар ва электронлар)дан ташкил топган газ бўлиб, бу зарядланган зарралар катта масофаларда ҳам ўзаро таъсирлашади. Бунинг натижасида плазманинг ўзига хос хусусиятлари вужудга келади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.