Moddiy javobgarlik

Moddiy javobgarlik - mehnat huquqi böyiça mehnat şartnomasi taraflari (xodim va iş beruvçi) ning bir-birlariga yetkazgan zarartl qonunda belgilangan miqdor va tartibda qoplaş majburiyati. Mehnat şartnomasi yoki unga qöşimça ravişda tuzilgan yozma şakldagi kelişuvda, şuningdek, jamoa şartnomasipz. mehnat şartnomasi taraflarining moddiy javobgarligi aniqlaştirib qöyilişi mumkin. Bunda şartnoma böyiça iş beruvçining xodim oldidagi javobgarligi qonunda nazarda tutilganidan kam, xodimning iş beruvçi oldidagi javobgarligi esa nazarda tutilganidan köp bölişi mumkin emaye Zarar yetkazilganidan keyin mehnatga oid munosabatlarning bekor qilinganligi mehnat şartnomasi taraflarini M.j.dan ozod qilişga sabab bölmaydi. Qonunga binoan, mehnat şartnomasining bir tarafi ğayriqonuniy nojöya xulq-atvori (harakati yoki harakatsizligi) natijasida boşqa tarafga yetkazilgan zarar uçun moddiy javobgar böladi. Ba'zan iş beruvçi aybi bölmagan hollarda ham M.j. böladi. Mas, iş beruvçi yuqori xavf manbai natijasida xodimning soğliğiga yetkazilgan zarar uçun moddiy javobgar qilinişi mumkin. Zarar kim tomonidan yetkazilganiga qarab, M.j.ning 2 turi iş beruvçiga yetkazilgan zarar uçun xodimning moddiy javobgarligi hamda i.ç.da xodimning soğliğiga şikayet yetkazilgani uçun, şuningdek, xodimni mehnat qiliş imkoniyatidan mahrum etgani (ğayriqonuniy ravişda işdan böşatganlik) uçun iş beruvçining moddiy javobgarligi farklanadi. M.j. b-n boğliq masalalar ÖzRning Mehnat kodeksi (12-bob), «Xodimlarga ularga mehnat vazifalarini bajariş b-n boğliq holda jarohatlanişi, kasb kasalliklariga çalinişi yoki salomatlikning boşka xil şikastlanişi tufayli yetkazilgan zararni iş beruvçilar tomonidan tölaş qoidalari» (1994 y. 1 fev.) asosida hal etiladi. Bundan taşqari, taraflarning moddiy javobgarligi töğrisidagi işlarni körişda sudlar amal qiladigan boşqa tegişli normativhuquqiy xujjatlar bor.

Mehnat qonunçiligida M.j.ning 2 turi: çeklangan va töliq M.j. belgilangan. Çeklangan miqdordagi M.j.ning ham 2 turi mavjud: a) xodimning örtaça oylik iş haqidan oşmaydigan mikdordagi bevosita yetkazilgan haqiqiy zarar uçun M.j.; b) xodimning 3 oylik maoşidan oşmaydigan mikdordagi M.j. Töliq M.j.da esa yetkazilgan zarar heç qanday çeklaşlarsiz töliq qoplanadi. Amaliyotda xodimning örtaça oylik iş haqidan ortiq bölmagan çeklangan mikdordagi M.j. köproqqöllanadi. ÖzR Mehnatkodeksining 201moddasida öz mehnat burçini bajarayotganda yetkazilgan haqiqiy zarar miqdori xodimning örtaça oylik iş haqi mikdori doirasida M.j.ni keltirib çiqarişi ta'kidlangan. Mehnat şartnomasini ğayriqonuniy ravişda bekor qiliş yoki xodimni ğayriqonuniy ravişda boşka işga ötkazişda aybdor bölgan mansabdor şaxslar 3 oylik maoşi mikdorida M.j.ka tortilişi közda tutilgan. Örtaça oylik iş haqi zarar yetkazilgani anikdangan kundan boşlab hisoblanadi. Qoidaga köra, yetkazilgan zarar mikdori xodimning oxirgi 2 oylik iş haqi maoşi yuzasidan hisoblab çikariladi. Agar zarar mikdori undan ortiq bölmasa, faqat haqiqiy zararning özi undiriladi. Qonunda korxona, muassasa va taşkilotlarning rahbar xodimlari va mansabdor şaxslar ham yetkazilgan zarar uçun quyidagi hollarda örtaça oylik maoşidan ortiq bölmagan mikdorda M.j.k.ga tortilişi belgilangan: mehnat daftarçasi berilmagani sababli korxona tomonidan xodimga — majburiy progul vaqti uçun haq tölangan taqdirda; vagonlarning belgilangan vaqtdan ortiq turib qolişida xodim aybdor bölgan taqdirda.

Amaldagi mehnat qonunçiligiga muvofiq, yetkazilgan zarar uçun quyidagi hollarda xodimga töliq M.j. yuklatiladi: maxsus yozma şartnoma asosida unga işonib topşirilgan qimmatliklarning saqlanişini ta'minlamaganlik uçun; bir gallik hujjatlar asosida olingan qimmatliklarning saqlanişini ta'minlamaganlik uçun; qasddan zarar yetkazilganda, alkogolli içimlikdan, giyohvandlik va toksik modda ta'siridan mastlik holatida zarar yetkazilganda; xodimning sud hukmi b-n anikdangan jinoiy harakatlari natijasida zarar yetkazilganda; tijorat sirlari oşkor etilganda; qonunlarda, şuningdek, ÖzR hukumat qarorlarida nazarda tutilgan boşqa hollarda. 18 yoşga tölmagan xodimlar faqat qasddan yetkazilgan zarar uçun, alkogollik içimlikdan, giyohvandlik yoki toksik modda ta'siridan mastlik holatida yoki jinoyat sodir etiş natijasida yetkazilgan zarar uçun töliq moddiy javobgar böladi.

Anvar Inoyatov.