Moddiy manfaatdorlik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 667–668-b. — ziyouz.com
Moddiy manfaatdorlik - muayyan jamiyat, qatlamlar, guruxdar va ayrim kişilarni öz iqtisodiy va mehnat faoliyatlari yuqori samarali bölişidan manfaatdor etadigan va faollikka undaydigan obyektiv-iqtisodiy tamoyillar.
Kişilarning moddiy extiyojlari moddiy ne'matlar b-n qondiriladi. Şuning uçun ham, tabiatni, tabiiy ne'matlarni özlaştiriş (özinikilaştiriş), ulardan hayotiy makon va moddiytabiiy resurelar sifatida foydalaniş, ijtimoiy zarur mahsulot i.ç. va iste'mol qiliş inson uçun tarixan eng birinçi moddiy extiyoj, manfaatrağbat, obyektiv maqsad bölgan va rivojlanib kelgan.
Kişilik jamiyati taraqqiyotining turli davrlarida M.m. turli xilda va turli darajalarda namoyon böladi. Mac, ibtidoiy jamoa tuzumi davrida, tabiatni va uning ne'matlarini birlaşib özlaştiriş va egalik qilişdan, mahsulotlarni birgalikda umumiy mehnat b-n qölga kiritiş va teng taqsimlaş şaroitida özlariga tegişli yerlarni va b. ne'matlarni turli xil tajovuzlardan birgalikda himoya qilişdan, mahsulotlarni köproq i.ç.dan va iste'mol kilişdan yuqori darajada moddiy manfaatdor edilar; ularda umumiy manfaat kuçli edi. Quldorning öz xöjaligidagi qullarning va özining (oila xöjaligi) extiyojlari uçun yetarli va undan köproq miqdorda mahsulot yetiştirilişidan moddiy manfaatdorligi bor edi. Qullar esa öz mulklariga ega emasliklari, mulk orttirişga haqhuquklari bölmaganliklari, aksinça, özlari quldorlarning mulki bölganliklari sababli köproq va samarali mehnat qilişdan manfaatdor emas edilar, balki, köproq iste'mol qilişdan manfaatdor edilar. Zamindorlik va şaxsiy qaramlik hukmron jamiyatlarda qaram deqxrnlar özlariga ajratilgan yerlarda unumli, samarali mexmat kilişdan manfaatdor edilar, çunki yerlardan olingan mahsulotlar ularning özlariga tegişli bölar edi (q.Zamşdor, Zamşdori).
Işlab çiqaruvçi kuçlar va ijtimoiy mehnat taqsimoti rivojlanib, mulkiy munosabatlar takomillaşib bozor munosabatlari rivojlandi, na-tural i.ç. örniga tovarli-bozorli xöjaliklar va i.ç. vujudga keldi; ularning tabaqalanişi natijasida milliy iqtisodiyotlar şakllandi va rivojlandi. hoz. paytda esa bozor iqtisodiyotining turli xillari, turlari, milliy modellari mavjud bölib, ularda umumdemokratik-insoniy munosabatlar, tamoyillar tobora köproq qaror topmoqda. Bunday jarayonlar kişilik jamiyatida iqtisodiy munosabatlarning va manfaatlarning hamda M.m.ning xilma-xilligini kuçaytirmoqda. Şu b-n birga, bozor iqtisodiyotining ijtimoiy-iqtisodiy muqobil xillari va modellari qanday bölişidan qat'i nazar, ular uçun umumiy bölgan ba'zi manfaat va rağbatlar ham borki, ular M.m.ni ta'minlaşda va kuçaytirişda va şu orqali iqtisodiy taraqqiyotni jadallaştirişda juda muhim ahamiyatga egadir.
Bozor iqtisodiyotiga xos bölgan xilma-xil mulkçilik, erkin sohibkorlik va köp ukladli xöjalik tizimi, narx belgilaş mexanizmi, raqobat va b. barça kişilarning, xöjalik subyektlarining öz iqtisodiy faoliyatlari va mehnatlari natijalari hamda şartnomaviy majburiyatlari böyiça mas'uliyatlarini, M.m.ini nihoyatda kuçaytiradi, har bir şaxs özining iqtisodiy faoliyati, mehnat orqali öz daromadlari va mulkini köpaytirişga intiladi. Iş haqi, foyda, foiz, renta, dividend kabi daromad turlari, ularni köpaytiriş imkoniyati şaxslarning M. m.ni va faolligini oşiruvçi juda muhim iqtisodiy rağbat, dastak va şart-şaroitdir.
Özbekistonda bozor iqtisodiyoti negizlari — i.ç. vositalariga va b. ne'matlarga xilma-xil mulkçilik va köp ukladli xöjalik asoslari yaratildi, boşqariladigan bozor munosabatlari, asosan, şakllandi va takomillaşmoqda, mulkka va xöjalikka mustaqil egalik qiliş, xususiy va erkin xöjalik yuritiş, erkin mehnat qiliş va daromad oliş imkoniyatlari vujudga keldi va kengaymoqda.
Ad.: Karimov I. A., Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot—pirovard maqsadimiz, T., 2000; Smit A., Issledovaniye o prirode i priçinax bogatstva narodov, M., 1962.
Erlis Alşulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОДДИЙ МАНФААТДОРЛИК - муайян жамият, қатламлар, гурухдар ва айрим кишиларни ўз иқтисодий ва меҳнат фаолиятлари юқори самарали бўлишидан манфаатдор этадиган ва фаолликка ундайдиган объектив-иқтисодий тамойиллар.
Кишиларнинг моддий эхтиёжлари моддий неъматлар б-н қондирилади. Шунинг учун ҳам, табиатни, табиий неъматларни ўзлаштириш (ўзиникилаштириш), улардан ҳаётий макон ва моддийтабиий ресурелар сифатида фойдаланиш, ижтимоий зарур маҳсулот и.ч. ва истеъмол қилиш инсон учун тарихан энг биринчи моддий эхтиёж, манфаатрағбат, объектив мақсад бўлган ва ривожланиб келган.
Кишилик жамияти тараққиётининг турли даврларида М.м. турли хилда ва турли даражаларда намоён бўлади. Mac, ибтидоий жамоа тузуми даврида, табиатни ва унинг неъматларини бирлашиб ўзлаштириш ва эгалик қилишдан, маҳсулотларни биргаликда умумий меҳнат б-н қўлга киритиш ва тенг тақсимлаш шароитида ўзларига тегишли ерларни ва б. неъматларни турли хил тажовузлардан биргаликда ҳимоя қилишдан, маҳсулотларни кўпроқ и.ч.дан ва истеъмол килишдан юқори даражада моддий манфаатдор эдилар; уларда умумий манфаат кучли эди. Қулдорнинг ўз хўжалигидаги қулларнинг ва ўзининг (оила хўжалиги) эхтиёжлари учун етарли ва ундан кўпроқ миқдорда маҳсулот етиштирилишидан моддий манфаатдорлиги бор эди. Қуллар эса ўз мулкларига эга эмасликлари, мулк орттиришга ҳақҳуқуклари бўлмаганликлари, аксинча, ўзлари қулдорларнинг мулки бўлганликлари сабабли кўпроқ ва самарали меҳнат қилишдан манфаатдор эмас эдилар, балки, кўпроқ истеъмол қилишдан манфаатдор эдилар. Заминдорлик ва шахсий қарамлик ҳукмрон жамиятларда қарам деқхрнлар ўзларига ажратилган ерларда унумли, самарали мехмат килишдан манфаатдор эдилар, чунки ерлардан олинган маҳсулотлар уларнинг ўзларига тегишли бўлар эди (қ.Замшдор, Замшдори).
Ишлаб чиқарувчи кучлар ва ижтимоий меҳнат тақсимоти ривожланиб, мулкий муносабатлар такомиллашиб бозор муносабатлари ривожланди, на-турал и.ч. ўрнига товарли-бозорли хўжаликлар ва и.ч. вужудга келди; уларнинг табақаланиши натижасида миллий иқтисодиётлар шаклланди ва ривожланди. ҳоз. пайтда эса бозор иқтисодиётининг турли хиллари, турлари, миллий моделлари мавжуд бўлиб, уларда умумдемократик-инсоний муносабатлар, тамойиллар тобора кўпроқ қарор топмоқда. Бундай жараёнлар кишилик жамиятида иқтисодий муносабатларнинг ва манфаатларнинг ҳамда М.м.нинг хилма-хиллигини кучайтирмоқда. Шу б-н бирга, бозор иқтисодиётининг ижтимоий-иқтисодий муқобил хиллари ва моделлари қандай бўлишидан қатъи назар, улар учун умумий бўлган баъзи манфаат ва рағбатлар ҳам борки, улар М.м.ни таъминлашда ва кучайтиришда ва шу орқали иқтисодий тараққиётни жадаллаштиришда жуда муҳим аҳамиятга эгадир.
Бозор иқтисодиётига хос бўлган хилма-хил мулкчилик, эркин соҳибкорлик ва кўп укладли хўжалик тизими, нарх белгилаш механизми, рақобат ва б. барча кишиларнинг, хўжалик субъектларининг ўз иқтисодий фаолиятлари ва меҳнатлари натижалари ҳамда шартномавий мажбуриятлари бўйича масъулиятларини, М.м.ини ниҳоятда кучайтиради, ҳар бир шахс ўзининг иқтисодий фаолияти, меҳнат орқали ўз даромадлари ва мулкини кўпайтиришга интилади. Иш ҳақи, фойда, фоиз, рента, дивиденд каби даромад турлари, уларни кўпайтириш имконияти шахсларнинг М. м.ни ва фаоллигини оширувчи жуда муҳим иқтисодий рағбат, дастак ва шарт-шароитдир.
Ўзбекистонда бозор иқтисодиёти негизлари — и.ч. воситаларига ва б. неъматларга хилма-хил мулкчилик ва кўп укладли хўжалик асослари яратилди, бошқариладиган бозор муносабатлари, асосан, шаклланди ва такомиллашмоқда, мулкка ва хўжаликка мустақил эгалик қилиш, хусусий ва эркин хўжалик юритиш, эркин меҳнат қилиш ва даромад олиш имкониятлари вужудга келди ва кенгаймоқда.
Ад.: Каримов И. А., Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт—пировард мақсадимиз, Т., 2000; Смит А., Исследование о природе и причинах богатства народов, М., 1962.
Эрлис Алщулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.