Modellaş

Modellaş — fizik hodisa va jarayonlarni model yordamida tadqiq qiliş; obyektlar (jonli va jonsiz tizimlar, muhandislik konstruksiyalari, fizik, kimyoviy, biologik, ijtimoiy jarayonlar xamda loyihalanadigan obyektlar)ning modellarini yasaş. Fizik, matematik, elektr, kibernetik va b. xillarga bölinadi. Fizik M.da tadqiqot tekşirilayotgan jarayonning fizik tabiati va geometrik tuzilişi asl nusxadagidek, ammo undan mikdor (ölçami, tezligi) jihatidan farq qiladigan modelda olib boriladi. Fizik M. gidrotexnika in-şootlari, samolyot, kema va b.ni tekşirişda qöllaniladi. Matematik M.da berilgan fizik jarayonlarning matematik ifodalari modellanadi. Elektr M. ham kengtarqalgan. Bunda aktiv, induktiv va siğim qarşiliklardan foydlaniladi. Tirik organ izmlardagi boşqariş jarayonlarini örganiş uçun kibernetik modellar yaratilgan.

M.ning yana bir turi analog M.dir. U fizik tabiati har xil bölgan, lekin bir xil matematik (algebrik, differensial va b.) tenglamalar b-n ifodalanadigan hodisalarning analogiyasi (öxşaşligi) ga asoslanadi.

M. xar doim boşqa ilmiy va maxsus usullar b-n birga qöllanadi. Avvalo, M. eksperiment b-n çambarças boğliq. Biror hodisani uning modelida örganişni eksperimentning alohida xili deb karaş mumkin.

Kime reaktorl arin i M. berilgan şartlarga muvofiq, istalgan ölçamdagi apparatlarda ötadigan kimyoviy texnologiya jarayonlarining natijalarini oldindan biliş uçun qöllanadi.

Ba'zi murakkab hodisalar (mas, turbulentlik, havo yoki suyuklik oqimining uziliş sohasidagi pulslanişlar va b.) uçun stoxastik M.dan foydalaniladi. U hodisalarning ehtimolligini aniqlaşga asoslanadi. Bunday modellar ayni hodisadagi ayrim jarayonlarning ötişini töla aks ettirmaydi, balki qandaydir örtaça, summar natijani beradi.

Ad.: Çavçanidze V. V..Gelman O. Ya., Modelirovaniye v nauke i texnike, M., 1966; Usmonxöjayev H. H., Mexanizm va maşinalar nazariyasi, T., 1970.