Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Modern

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 672–673-b. — ziyouz.com

    Modern (frans. moderne — eng yangi, zamonaviy) — 19-a. oxiri —20-a. boşlarida Yevropa va Amerika san'atida mavjud bölgan badiiy uslub. M. turli mamlakatlarda turliça ataladi: Angliya, Fransiya, Belgiya, AQŞ da «ar-nuvo» (Art Nouveau), Germaniyada «yugendstil» (Jugendstil), Avstriyada «setsission» (Sezession), Italiyada «liberti» (Liberty), Ispaniyada «modernizm» (modernismo) va b. M. eklektizmdan qutulişga va «yangi uslub» (yagona sintetik san'at) yaratişga harakat qilişlar natijasida yuzaga kelgan; industrial jamiyat jadal rivojlana-yotgan, ijtimoiy qarama-qarşiliklar ötkirlaşib borayotgan şaroitda şakllangan. M. tarafdorlari klassik san'at şakllaridan xolis bölişga intildilar. Jumladan, me'morlikda qat'iy rejali order tizimi unsurlaridan voz keçildi. Aynan şu me'morlikda M. ning öziga xos tomonlari özining yaqqol ifodasini topdi; me'morlar yangi davr yutuklari, yangi quriliş va bezak materiallari (temir-beton, metall, oyna va b.) dan foydalaniş, xom aşyolar texnologiyasi, texnika quriliş konstruksiyalari vositalaridan ijodiy foydalanib, binolarni erkin rejalaştiriş, simmetriya qonuniyatlaridan çekiniş hisobiga yangi öziga xos uslub va kompozitsiyalar yaratişga erişdilar, ular yaratgan bino kompozitsiyasi va unsurlari yagona naqş ritmi va asar ğoyasining obrazliramziy mazmuniga böysunadi.

    19-a.ning oxiriga kelib sanoatning jadal rivojlanişi M. ning keng kölamda rivojlanişi va yoyilişiga ham sabab böldi. Dastlab Angliyada, keyinçalik boşka Yevropa mamlakatlariga keng tarqala boşladi. M. tarafdorlari barça san'at turlarining yagona majmui (ya'ni san'atlar sintezi)pj yaratiş orqali gözallik muhitini yaratişga harakat qidsi. M. uslubida qurilgan binolarning konstruktiv tuzilişi va bezak yeçimini ajratiş qiyin, binoning içki fazoviy yeçimi binoning taşqi körinişini belgilagan. Binoning taşqi körinişi esa şakllar boyligi va egiluvçan çiziqlar mölligi b-n ajralib turgan (belgiyalik Anri Van de Vedde, ispaniyalik A. Gaudi, rossiyalik F.O. Şextel va b.ning asarlari). Dastgoh va amaliy bezak san'ati özaro bir-biriga qöşilib uyğunlaşişi ham M. ga xos: rassomlik asari namoyon tarzida, haykaltaroşlik esa relyef — börtma tasvir şaklida öz mustaqilligini yöqotib xona (bino) majmuiga qöşilib ketadi. Grafikada M. ningrivoji kitobat san'ati va jurnallar, plakatlar naşr etilişi va keng tarqalişi b-n boğliq. Bu davrda grafika (litografiya, ksilografiya, kitob san'ati) yuksak taraqqiy etdi (grafikada in-gliz O. Berdsli, norveg E. Munk va b., rossiyalik A. Benua, K. Somov va b.; plakatçi fransuz A.de Tuluz-Lotrek, E. Grasse va b.).

    Amaliy bezak san'atida M. keng rivoj topdi, amaliy san'at ustalari buyumlarni ifodali şakllarda yaratişga harakat qilib, bezak va şakllarda egri çiziqlarga e'tiborni qaratdilar hamda yassi tekis şakllardan foydalandilar (ispan A. Gaudining sopol va metall buyumlari, belgiyalik X. Van de Velde va şotlandiyalik Makentoş mebellari, Rossiyada — Abramsevo va Talaşkino ustaxonalarida tayyorlangan buyumlar va b.).

    Özbekistonda M. uslubiga xos xususiyatlar 19-a. oxiri —20-a. boşlarida me'morlik va rassomlik san'atida kuzatiladi. Toşkent, Qöqon, Buxoroda qurilgan ayrim binolarda şu xususiyatlar (M. belgilari)ni köriş mumkin: Toşkentdagi knyaz N. K. Romanov saroyi (hoz. Taşqi işlar vazirligi qabulxonasi va b.); grafikada bu uslublarni 1895 y. naşr etilgan «Örta Osiyo» almanaxida, rangtasvirda esa A. Volkov, Usta Mömin (A. Nikolayev), V. Ufimsev asarlarida köriş mumkin.

    Ne'mat Abdullayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МОДЕРН (франц. moderne — энг янги, замонавий) — 19-а. охири —20-а. бошларида Европа ва Америка санъатида мавжуд бўлган бадиий услуб. М. турли мамлакатларда турлича аталади: Англия, Франция, Бельгия, АҚШ да «ар-нуво» (Art Nouveau), Германияда «югендстиль» (Jugendstil), Австрияда «сециссион» (Sezession), Италияда «либерти» (Liberty), Испанияда «модернизм» (modernismo) ва б. М. эклектизмдан қутулишга ва «янги услуб» (ягона синтетик санъат) яратишга ҳаракат қилишлар натижасида юзага келган; индустриал жамият жадал ривожлана-ётган, ижтимоий қарама-қаршиликлар ўткирлашиб бораётган шароитда шаклланган. М. тарафдорлари классик санъат шаклларидан холис бўлишга интилдилар. Жумладан, меъморликда қатъий режали ордер тизими унсурларидан воз кечилди. Айнан шу меъморликда М. нинг ўзига хос томонлари ўзининг яққол ифодасини топди; меъморлар янги давр ютуклари, янги қурилиш ва безак материаллари (темир-бетон, металл, ойна ва б.) дан фойдаланиш, хом ашёлар технологияси, техника қурилиш конструкциялари воситаларидан ижодий фойдаланиб, биноларни эркин режалаштириш, симметрия қонуниятларидан чекиниш ҳисобига янги ўзига хос услуб ва композициялар яратишга эришдилар, улар яратган бино композицияси ва унсурлари ягона нақш ритми ва асар ғоясининг образлирамзий мазмунига бўйсунади.

    19-а.нинг охирига келиб саноатнинг жадал ривожланиши М. нинг кенг кўламда ривожланиши ва ёйилишига ҳам сабаб бўлди. Дастлаб Англияда, кейинчалик бошка Европа мамлакатларига кенг тарқала бошлади. М. тарафдорлари барча санъат турларининг ягона мажмуи (яъни санъатлар синтези)пж яратиш орқали гўзаллик муҳитини яратишга ҳаракат қидци. М. услубида қурилган биноларнинг конструктив тузилиши ва безак ечимини ажратиш қийин, бинонинг ички фазовий ечими бинонинг ташқи кўринишини белгилаган. Бинонинг ташқи кўриниши эса шакллар бойлиги ва эгилувчан чизиқлар мўллиги б-н ажралиб турган (бельгиялик Анри Ван де Ведде, испаниялик А. Гауди, россиялик Ф.О. Шехтель ва б.нинг асарлари). Дастгоҳ ва амалий безак санъати ўзаро бир-бирига қўшилиб уйғунлашиши ҳам М. га хос: рассомлик асари намоён тарзида, ҳайкалтарошлик эса рельеф — бўртма тасвир шаклида ўз мустақиллигини йўқотиб хона (бино) мажмуига қўшилиб кетади. Графикада М. нингривожи китобат санъати ва журналлар, плакатлар нашр этилиши ва кенг тарқалиши б-н боғлиқ. Бу даврда графика (литография, ксилография, китоб санъати) юксак тараққий этди (графикада ин-глиз О. Бердсли, норвег Э. Мунк ва б., россиялик А. Бенуа, К. Сомов ва б.; плакатчи француз А.де Тулуз-Лотрек, Э. Грассе ва б.).

    Амалий безак санъатида М. кенг ривож топди, амалий санъат усталари буюмларни ифодали шаклларда яратишга ҳаракат қилиб, безак ва шаклларда эгри чизиқларга эътиборни қаратдилар ҳамда ясси текис шакллардан фойдаландилар (испан А. Гаудининг сопол ва металл буюмлари, бельгиялик X. Ван де Велде ва шотландиялик Макентош мебеллари, Россияда — Абрамцево ва Талашкино устахоналарида тайёрланган буюмлар ва б.).

    Ўзбекистонда М. услубига хос хусусиятлар 19-а. охири —20-а. бошларида меъморлик ва рассомлик санъатида кузатилади. Тошкент, Қўқон, Бухорода қурилган айрим биноларда шу хусусиятлар (М. белгилари)ни кўриш мумкин: Тошкентдаги князь Н. К. Романов саройи (ҳоз. Ташқи ишлар вазирлиги қабулхонаси ва б.); графикада бу услубларни 1895 й. нашр этилган «Ўрта Осиё» альманахида, рангтасвирда эса А. Волков, Уста Мўмин (А. Николаев), В. Уфимцев асарларида кўриш мумкин.

    Неъмат Абдуллаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.