Modernizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 673–674-b. — ziyouz.com
Modernizm - 1) 19-a.ning 2-yarmi —20 a. ning 50—60-y.larida Yevropa, AQŞ adabiyoti va san'atida rivoj topgan oqim va yönalişlarning umumiy nomi. Dastlab, Fransiyada taşkil toptan simvolizm, akmeizm, impressionizm (mas, 1863 y.da Parijda oçilgan «Xörlanganlar saloni») vakillari, musiqada K.Debyussi, M.Ravel kabi kompozitorlar ijodiga nisbatan qöllangan. M. dekadentlik termini b-n ham yuritilgan. Badiiy ijodning mumtoz an'analaridan voz keçiş, ijodkor öz şaxsiy keçinma, taassurot va tasavvurlarini ustun qöyişi, badiiy şakllarni yangilaş jarayoniga alo-hida ahamiyat beriş ular ijodiga xos bölgan xususiyatlardir. M. vakillari realizmga karşi kuraşdi, klassitsizm (akademizm)ga xos bölgan ijodiy tamoyillarni inkor etişga intildi. M. nafaqat mazkur davr san'ati, balki ilm (3. Freydning psixoanaliz nazariyasi, F. De Sossyurning struktural lingvistikasi, A.Eynşteynning nisbiylik nazariyasi, N. Vinerning kibernetikasi) va falsafa (F. Nitsşe, A. Bergson, M. Xaydegger va b.ning ğoyalari) b-n ham boğliq bölgan.
20-a. boşida rivoj topgan avangardizm yönalişlarida 19-a. M. prinsiplari öz rivojini topdi. M.ning yangi bosqiç xususiyatlari tasviriy san'atda an'anaviy tasvirlaş usullaridan butunlay voz keçiş, real obrazlar şaklini özgartiriş yoki umuman yöqotiş (kubizm, ekspressionizm, syurrealizm, dadaizm) kabi körinişlarda namoyon bölgan. Musiqada M. kuy va lad tamoyillarini inkor etiş (dodekafoniya, aleatorika, sonoristika), adabiyotda — bayonning mantiqsizligiga asoslaniş (dadaizm, ong oqimi, futurizm) yetakçi omilga aylangan. M.ning eng yirik nazariyotçisi Ortega-i-Gas-set san'atning xalqçilligiga qarşi çiqsi: «Modernistik san'at... xalqqa begonadir, buning ustiga u xalqqa... zid ekan. Haqiqiy san'at san'atkorlar uçun, omma uçun emas...». Bu ijodiy qaraşlar 20-a.ning 2-yarmida taşkil topgan abstrakt san'at, minimalizm, absurd drama kabi postmodernizm yönalişlarida ham öz aksini topdi. 1960—70 y.lar san'atida paydo bölgan M.ning asosiy tamoyillariga qarşi bölgan pop-art, op-art, kinetik san'at, giperrealizm kabi yönalişlarni ba'zi tadqiqotçilar M. tizimi nuqtai nazaridan baholaşgan.
M. Özbekistonga 20-a. boşlaridayoq kirib kelgan (A. Nyurenberg, V. Ufimsev, A. Volkov, A. Nikolayev, Ö. Tansiqboyev va b.). 1970-y.lar oxiridan M.ning körinişlari ayrim özbekistonlik rassomlar ijodida közga taşlanadi (mas, abstrakt san'at — V. Oxunov, N. Şin; giperrealizm — A. Ikromjonov, S. Raxmetov kabi). Özbek adabiyotşunoslari esa M.ga xos ayrim unsurlar 1920—30 y.lar adabiyotida közga taşlanganini, bu jarayon 1990-y.larda nisbatan kuçayganini ta'kidlaydilar; 2) salbiy ma'noda — ijodda modanint ustunligi, ya'ni ijodiy uslublar mohiyati, badiiy asarlar mazmunining tez-tez özgarib turuvçi badiiy ehtiyoj va didlarga böysunişi. Şu ma'noda (modaga böysunadigan) M. haqiqiy novatorlik, yangilaniş jarayoniga qarama-qarşidir.
Ad.: Modernizm, M., 1980; Groys B., Utopiya i obmen, M., 1993.
Ne'mat Abdullayev, Olimjon Bekov, Bahodir Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОДЕРНИЗМ - 1) 19-а.нинг 2-ярми —20 а. нинг 50—60-й.ларида Европа, АҚШ адабиёти ва санъатида ривож топган оқим ва йўналишларнинг умумий номи. Дастлаб, Францияда ташкил топтан символизм, акмеизм, импрессионизм (мас, 1863 й.да Парижда очилган «Хўрланганлар салони») вакиллари, мусиқада К.Дебюсси, М.Равель каби композиторлар ижодига нисбатан қўлланган. М. декадентлик термини б-н ҳам юритилган. Бадиий ижоднинг мумтоз анъаналаридан воз кечиш, ижодкор ўз шахсий кечинма, таассурот ва тасаввурларини устун қўйиши, бадиий шаклларни янгилаш жараёнига ало-ҳида аҳамият бериш улар ижодига хос бўлган хусусиятлардир. М. вакиллари реализмга карши курашди, классицизм (академизм)га хос бўлган ижодий тамойилларни инкор этишга интилди. М. нафақат мазкур давр санъати, балки илм (3. Фрейднинг психоанализ назарияси, Ф. Де Соссюрнинг структурал лингвистикаси, А.Эйнштейннинг нисбийлик назарияси, Н. Винернинг кибернетикаси) ва фалсафа (Ф. Ницше, А. Бергсон, М. Хайдеггер ва б.нинг ғоялари) б-н ҳам боғлиқ бўлган.
20-а. бошида ривож топган авангардизм йўналишларида 19-а. М. принциплари ўз ривожини топди. М.нинг янги босқич хусусиятлари тасвирий санъатда анъанавий тасвирлаш усулларидан бутунлай воз кечиш, реал образлар шаклини ўзгартириш ёки умуман йўқотиш (кубизм, экспрессионизм, сюрреализм, дадаизм) каби кўринишларда намоён бўлган. Мусиқада М. куй ва лад тамойилларини инкор этиш (додекафония, алеаторика, сонористика), адабиётда — баённинг мантиқсизлигига асосланиш (дадаизм, онг оқими, футуризм) етакчи омилга айланган. М.нинг энг йирик назариётчиси Ортега-и-Гас-сет санъатнинг халқчиллигига қарши чиқци: «Модернистик санъат... халққа бегонадир, бунинг устига у халққа... зид экан. Ҳақиқий санъат санъаткорлар учун, омма учун эмас...». Бу ижодий қарашлар 20-а.нинг 2-ярмида ташкил топган абстракт санъат, минимализм, абсурд драма каби постмодернизм йўналишларида ҳам ўз аксини топди. 1960—70 й.лар санъатида пайдо бўлган М.нинг асосий тамойилларига қарши бўлган поп-арт, оп-арт, кинетик санъат, гиперреализм каби йўналишларни баъзи тадқиқотчилар М. тизими нуқтаи назаридан баҳолашган.
М. Ўзбекистонга 20-а. бошларидаёқ кириб келган (А. Нюренберг, В. Уфимцев, А. Волков, А. Николаев, Ў. Тансиқбоев ва б.). 1970-й.лар охиридан М.нинг кўринишлари айрим ўзбекистонлик рассомлар ижодида кўзга ташланади (мас, абстракт санъат — В. Охунов, Н. Шин; гиперреализм — А. Икромжонов, С. Рахметов каби). Ўзбек адабиётшунослари эса М.га хос айрим унсурлар 1920—30 й.лар адабиётида кўзга ташланганини, бу жараён 1990-й.ларда нисбатан кучайганини таъкидлайдилар; 2) салбий маънода — ижодда моданинт устунлиги, яъни ижодий услублар моҳияти, бадиий асарлар мазмунининг тез-тез ўзгариб турувчи бадиий эҳтиёж ва дидларга бўйсуниши. Шу маънода (модага бўйсунадиган) М. ҳақиқий новаторлик, янгиланиш жараёнига қарама-қаршидир.
Ад.: Модернизм, М., 1980; Гройс Б., Утопия и обмен, М., 1993.
Неъмат Абдуллаев, Олимжон Беков, Баҳодир Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.