Modul

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 674–675-b. — ziyouz.com

Modul (lot. modulus — meyor, ölçov) — 1) me'morlik va qurilişda — majmualar, inşo-otlar va ularning kismlari ölçamlarini ifodalaş uçun qabul qilingan asbob, ölçov. M.ni qöllaş natijasida bino, inşoot yoki uning qismlari ölçamlaridagi takrorlanuvçan (karrali) nisbatlari beriladi, qismlar uyğunlaşadi, qismlarning mutanosibligi ta'minlanadi hamda quriliş işlari osonlaşadi. M. sifatida uzunlik ölçovi (fut,metr), bino elementlaridan birining yoki quriliş buyumining ölçami qabul qilinadi. Memorlik orderlari tizimida M. kolonnaning pastki qismi radiusining ölçamidan olingan. Qad. Örta Osiyo me'morligida ham M. keng qöllanilgan. 14—15-a.larda gaz, qari, qadam kabi ölçov birliklari asosida binolar tarhi tuzilganligi ma'lum.

Abu Nasr Forobiy turli ölçov asboblari (mas, şovun, reja, pargar, gazçöp va b.) ölçov meyori sifatida me'mor-ustalarning doimiy iş quroli bölganligini ta'kidlaydi. Qad. Misrdagi yodgorliklardan birida meyor Xesira qölida gazçöp va reja ipi uşlab turgan qiyofada tasvirlangan.

Me'morlikning ilk rivojlanişi davridan boşlab quriliş maydonçasida möljaldagi binoning şakli, ya'ni loyihasini yasaş uçun asosan oddiy reja ipidan foydalanilgan. Reja ipi va qoziqlar yordamida tekis yer sathiga juda murakkab şakllar tuşiriş mumkin. Bular pargar va çizğiç vazifasini ötagan.

Somoniylar maqbarasi, Masjidi kalon, Minorai kalon, Amir Temur maqbarasi, Uluğbek madrasasi va b. geometrik tarkib va uyğunlik jihatidan M. asosida bunyod etilgan, girih naqşlar ham dinamik kvadratdan foydalaniş natijasida paydo bölgan va rivojlangan. Örta Osiyo me'morlarining 16-a. da M. asosida çizgan bir neça tarhlari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar fondida saqlanmoqda. M. hozirgi zamon me'morligida bino qismlarini standartlaş, birxillaştiriş va umuman badiiy va texnik tartibga erişişda keng qöllanadi; 2) radioelektronikada — radioelektron apparatlarning mustaqil funksional uzeli. Tuzilişiga kura, yassi, hajmiy va hajmiy-yassi; elektron asboblar tipiga qarab, tranzistorli va lampali xillarga bölinadi. M., köpinça, bosma plata (asos)ga yiğiladi. M.ni mustakil sozlaş va tekşiriş mumkin; bu esa radioelektron apparatlarni ta'mirlaş vaqtida M.ni qöşimça tuzatmay va sozlamay almaştirişga imkon beradi. M. apparatlarni loyihalaş muddatini qisqartiradi, apparatlar tayyorlaşni arzonlaştiradi, apparatlarni soddalaştiradi vab.; 3) maşinasozlikda — tişli ğildirak (şesternya)ning geometrik parametri.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МОДУЛЬ (лот. modulus — меъёр, ўлчов) — 1) меъморлик ва қурилишда — мажмуалар, иншо-отлар ва уларнинг кисмлари ўлчамларини ифодалаш учун қабул қилинган асбоб, ўлчов. М.ни қўллаш натижасида бино, иншоот ёки унинг қисмлари ўлчамларидаги такрорланувчан (каррали) нисбатлари берилади, қисмлар уйғунлашади, қисмларнинг мутаносиблиги таъминланади ҳамда қурилиш ишлари осонлашади. М. сифатида узунлик ўлчови (фут,метр), бино элементларидан бирининг ёки қурилиш буюмининг ўлчами қабул қилинади. Меьморлик ордерлари тизимида М. колоннанинг пастки қисми радиусининг ўлчамидан олинган. Қад. Ўрта Осиё меъморлигида ҳам М. кенг қўлланилган. 14—15-а.ларда газ, қари, қадам каби ўлчов бирликлари асосида бинолар тарҳи тузилганлиги маълум.

Абу Наср Форобий турли ўлчов асбоблари (мас, шовун, режа, паргар, газчўп ва б.) ўлчов меъёри сифатида меъмор-усталарнинг доимий иш қуроли бўлганлигини таъкидлайди. Қад. Мисрдаги ёдгорликлардан бирида меъёр Хесира қўлида газчўп ва режа ипи ушлаб турган қиёфада тасвирланган.

Меъморликнинг илк ривожланиши давридан бошлаб қурилиш майдончасида мўлжалдаги бинонинг шакли, яъни лойиҳасини ясаш учун асосан оддий режа ипидан фойдаланилган. Режа ипи ва қозиқлар ёрдамида текис ер сатҳига жуда мураккаб шакллар тушириш мумкин. Булар паргар ва чизғич вазифасини ўтаган.

Сомонийлар мақбараси, Масжиди калон, Минораи калон, Амир Темур мақбараси, Улуғбек мадрасаси ва б. геометрик таркиб ва уйғунлик жиҳатидан М. асосида бунёд этилган, гириҳ нақшлар ҳам динамик квадратдан фойдаланиш натижасида пайдо бўлган ва ривожланган. Ўрта Осиё меъморларининг 16-а. да М. асосида чизган бир неча тарҳлари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар фондида сақланмоқда. М. ҳозирги замон меъморлигида бино қисмларини стандартлаш, бирхиллаштириш ва умуман бадиий ва техник тартибга эришишда кенг қўлланади; 2) радиоэлектроникада — радиоэлектрон аппаратларнинг мустақил функционал узели. Тузилишига кура, ясси, ҳажмий ва ҳажмий-ясси; электрон асбоблар типига қараб, транзисторли ва лампали хилларга бўлинади. М., кўпинча, босма плата (асос)га йиғилади. М.ни мустакил созлаш ва текшириш мумкин; бу эса радиоэлектрон аппаратларни таъмирлаш вақтида М.ни қўшимча тузатмай ва созламай алмаштиришга имкон беради. М. аппаратларни лойиҳалаш муддатини қисқартиради, аппаратлар тайёрлашни арзонлаштиради, аппаратларни соддалаштиради ваб.; 3) машинасозликда — тишли ғилдирак (шестерня)нинг геометрик параметри.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.