Möğuliston
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 968–969-b. — ziyouz.com
Möğuliston — Çiğatoy ulusitt parçalanişi (1348) natijasida taşkil topgan davlat. Unga Qaşqar, Yettisuv ölkasi va Ili vohasi qaragan. Möğul hukmdorlari va mulkdorlari örtasida bosib olingan mamlakatlarning xalqlariga 2 xil qaraş mavjud bölib, ularning bir xili mahalliy zodagonlar, savdogarlar b-n yaqinlaşiş, xunarmandçilik, dehqonçilikni rivojlantiriş, islom va musulmon madaniyatiga homiylik qiliş tarafdori bölsa (Öqtoy qoon, Munke qoon, Çiğatoy ulusi hukmdorlaridan Muborakşoh, Baroqxon, Kepakxon va b.), yana bir boşqa guruh ötroqlik va şahar hayotiga tamoman qarşi bölib, köçmançilik an'analariga sodiq edilar. Ular şaharlarni tamoman buzib taşlaş (çunki, şaharlar mustahkam qal'alarga tayanib, möğullarga qarşi kuraş markaziga aylanib qoladi, deb hisoblardilar), ekinzorlar va boğroğlarni ötlovlarga aylantiriş tarafdorlari (Xaydu, Durra Temur, Buzan va b.) edilar.
Çiğatoy xonlaridan Muborakşoh va Baroqxon qöl ostidagi qabilalar b-n Yettisuvdan Movarounnahrga köçib keladilar. Muborakşoh Ohangaron vohasiga, Baroqxon esa Çağoniyonga kelib örnaşadi. Bu hol Çiğatoy ulusining ikkiga bölinib ketişiga sabab böldi. Şu vaqtdan boşlab, ulusning şarqiy va şim.-şarqiy qismida qolgan turk va möğul qabilalari özlarini möğullar, mamlakatni esa M. deb atay boşladilar. Movarounnahrga köçib ketgan qabilalar esa çiğatoylar nomi b-n maşhur böldi. Möğullar Movaro-unnahrga köçib ketgan qabilalarni qoraunas (duragay), ular esa möğullarni jete (qaroqçi, talonçi) deb atardilar. 1348 y.da çiğatoy naslidan bölgan Tuğluq Temur M. xoni qilib kötarildi. Tuğluq Temur vafotidan (1363) söng, Amir Qamariddin hokimiyatni qölga oldi. Qamariddinning hukmronlik yillarida M.ga Çiğatoy ulusining ğarbiy qismida öz hukmronligini örnatgan Amir Temur 7 marta (1371, 1375, 1376, 1377, 1383, 1388, 1389) qöşin tortgan. Qamariddin Temur qöşinlarining ta'qibi ostida bir qism navkari b-n şim.ga qoçib ketdi. Taxtga Xizrxöja ötirdi. Xizr-xöja Temurning Eron va Iroq yurişlarida band bölganligidan foydalanib, M.da tartib örnatiş va markaziy hukumatni mustaqkamlaşga muvaf-faq böldi, keyinçalik (1397) u b-n qarindoş bölib (Temurga qizi Tuman oğani bergan), öz mamlakatining mustaqilligini saqlab qoldi. Xizrxöja vafotidan söng uning öğli Şam'i Jaqon hokimiyatni qölga oldi (1399).
1408 y. Şam'i Jahon vafot etgaç, taxtga ukasi Muhammadxon kötarildi. Muhammadxon davrida Movarounnahr qöşinlari Qaşqarni egallaganlar (1416). Muhammadxondan keyin taxtga ötirgan Şam'i Jahonning öğli Naqşi Jahon Xitoy va Temuriylar saltanati örtasidagi özaro munosabatlarni yaxşilaş yöli b-n M. birligini saqlab qolmoqçi böldi. Lekin, u 1418 y. boşlarida Şeralining öğli Vaysxon tomonidan öldirildi. Vaysxon hukmronligi yillarida mulkdorlar orasida kuraş yanada kuçaydi. Mulkdorlarning bir guruhi Vaysxon, yana bir guruhi Muhammadxonning öğli Şermuhammadxon atrofida uyuşgan edi. Bu kuraşda Vaysxon va uning tarafdorlarining qöli baland keldi. Şermuxammadxon Samarqandga qoçib ketdi va 1421 y. Uning yordami b-nhokimiyatni Vaysxondan tortib oldi. Lekin oradan 3—4 y. ötgaç, u Uluğbek hukumatiga böysunmay qöydi. Natijada 1425 y. Uluğbek katta qöşin b-n M.ga yuriş qilib, hokimiyatni Vaysxonga topşirdi. Ana şu yili Qaşqar M.dan ajratilib, Samarqandga böysundirildi. Vaysxon vafotidan söng uning 2 öğli: Yunusxon va Esonbuqo örtasidagi tojtaxt uçun kuraşda Esonbuqo ğolib çiqdi. Yunusxon Samarqandga qoçib ketdi. Esonbuqo M.dagi tarqoqlikka barham berdi, uning çegaralarini mustahkamladi. Esonbuqo vafot etgaç, Yunusxon temuriy Abu Sa'id yordami b-n taxtga ötirdi. Abu Sa'id vafotidan söng, Temuriylar saltanatida boşlanib ketgan içki nizolardan foydalanib, hatto Movarounnahrning içki işlariga ham aralaşib turdi va Andijon hokimi Umarşayx Mirzoni (Boburning otasi) kuyov qilib Sayram, Toşkent va Öş viloyatini öziga böysundirib oldi. Yunusxon vafotidan söng, xon qilib kötarilgan Sulton Mahmudxon faqat nomigagina M.ning oliy hukmdori hisoblanardi. Aslida esa bu vaqtda mamlakat maydamayda qismlarga bölinib ketgan edi. Mac: Oqsuv, Qoraşahar vaTurfonda Sulton Ahmadxon, Çu va Qöziboşida qozoq sultonlari, Yettisuvda Muhammad qirğiz mustaqil hukmdor edilar. M. xonlari: TuğluqTemur (1348—63), Qamariddin (1363—90), Xizrxöja (1390-99), Şam'i Jahon (1399— 1408), Muqammadxon (1408— 16), Na-qşi Jaqon (1416—18), Vaysxon (1418—21, 1425—28), Şermuhammadxon (1421-25), Esonbuqo (1428-62), Yunusxon (1462 — 87), Mahmudxon (1487-1508), Sayidxon (1504-32).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЎҒУЛИСТОН — Чиғатой улуситт парчаланиши (1348) натижасида ташкил топган давлат. Унга Қашқар, Еттисув ўлкаси ва Или воҳаси қараган. Мўғул ҳукмдорлари ва мулкдорлари ўртасида босиб олинган мамлакатларнинг халқларига 2 хил қараш мавжуд бўлиб, уларнинг бир хили маҳаллий зодагонлар, савдогарлар б-н яқинлашиш, хунармандчилик, деҳқончиликни ривожлантириш, ислом ва мусулмон маданиятига ҳомийлик қилиш тарафдори бўлса (Ўқтой қоон, Мункэ қоон, Чиғатой улуси ҳукмдорларидан Муборакшоҳ, Бароқхон, Кепакхон ва б.), яна бир бошқа гуруҳ ўтроқлик ва шаҳар ҳаётига тамоман қарши бўлиб, кўчманчилик анъаналарига содиқ эдилар. Улар шаҳарларни тамоман бузиб ташлаш (чунки, шаҳарлар мустаҳкам қалъаларга таяниб, мўғулларга қарши кураш марказига айланиб қолади, деб ҳисоблардилар), экинзорлар ва боғроғларни ўтловларга айлантириш тарафдорлари (Хайду, Дурра Темур, Бузан ва б.) эдилар.
Чиғатой хонларидан Муборакшоҳ ва Бароқхон қўл остидаги қабилалар б-н Еттисувдан Мовароуннаҳрга кўчиб келадилар. Муборакшоҳ Оҳангарон воҳасига, Бароқхон эса Чағониёнга келиб ўрнашади. Бу ҳол Чиғатой улусининг иккига бўлиниб кетишига сабаб бўлди. Шу вақтдан бошлаб, улуснинг шарқий ва шим.-шарқий қисмида қолган турк ва мўғул қабилалари ўзларини мўғуллар, мамлакатни эса М. деб атай бошладилар. Мовароуннаҳрга кўчиб кетган қабилалар эса чиғатойлар номи б-н машҳур бўлди. Мўғуллар Моваро-уннаҳрга кўчиб кетган қабилаларни қораунас (дурагай), улар эса мўғулларни жете (қароқчи, талончи) деб атардилар. 1348 й.да чиғатой наслидан бўлган Туғлуқ Темур М. хони қилиб кўтарилди. Туғлуқ Темур вафотидан (1363) сўнг, Амир Қамариддин ҳокимиятни қўлга олди. Қамариддиннинг ҳукмронлик йилларида М.га Чиғатой улусининг ғарбий қисмида ўз ҳукмронлигини ўрнатган Амир Темур 7 марта (1371, 1375, 1376, 1377, 1383, 1388, 1389) қўшин тортган. Қамариддин Темур қўшинларининг таъқиби остида бир қисм навкари б-н шим.га қочиб кетди. Тахтга Хизрхўжа ўтирди. Хизр-хўжа Темурнинг Эрон ва Ироқ юришларида банд бўлганлигидан фойдаланиб, М.да тартиб ўрнатиш ва марказий ҳукуматни мустақкамлашга муваф-фақ бўлди, кейинчалик (1397) у б-н қариндош бўлиб (Темурга қизи Туман оғани берган), ўз мамлакатининг мустақиллигини сақлаб қолди. Хизрхўжа вафотидан сўнг унинг ўғли Шамъи Жақон ҳокимиятни қўлга олди (1399).
1408 й. Шамъи Жаҳон вафот этгач, тахтга укаси Муҳаммадхон кўтарилди. Муҳаммадхон даврида Мовароуннаҳр қўшинлари Қашқарни эгаллаганлар (1416). Муҳаммадхондан кейин тахтга ўтирган Шамъи Жаҳоннинг ўғли Нақши Жаҳон Хитой ва Темурийлар салтанати ўртасидаги ўзаро муносабатларни яхшилаш йўли б-н М. бирлигини сақлаб қолмоқчи бўлди. Лекин, у 1418 й. бошларида Шералининг ўғли Вайсхон томонидан ўлдирилди. Вайсхон ҳукмронлиги йилларида мулкдорлар орасида кураш янада кучайди. Мулкдорларнинг бир гуруҳи Вайсхон, яна бир гуруҳи Муҳаммадхоннинг ўғли Шермуҳаммадхон атрофида уюшган эди. Бу курашда Вайсхон ва унинг тарафдорларининг қўли баланд келди. Шермухаммадхон Самарқандга қочиб кетди ва 1421 й. Унинг ёрдами б-нҳокимиятни Вайсхондан тортиб олди. Лекин орадан 3—4 й. ўтгач, у Улуғбек ҳукуматига бўйсунмай қўйди. Натижада 1425 й. Улуғбек катта қўшин б-н М.га юриш қилиб, ҳокимиятни Вайсхонга топширди. Ана шу йили Қашқар М.дан ажратилиб, Самарқандга бўйсундирилди. Вайсхон вафотидан сўнг унинг 2 ўғли: Юнусхон ва Эсонбуқо ўртасидаги тожтахт учун курашда Эсонбуқо ғолиб чиқди. Юнусхон Самарқандга қочиб кетди. Эсонбуқо М.даги тарқоқликка барҳам берди, унинг чегараларини мустаҳкамлади. Эсонбуқо вафот этгач, Юнусхон темурий Абу Саъид ёрдами б-н тахтга ўтирди. Абу Саъид вафотидан сўнг, Темурийлар салтанатида бошланиб кетган ички низолардан фойдаланиб, ҳатто Мовароуннаҳрнинг ички ишларига ҳам аралашиб турди ва Андижон ҳокими Умаршайх Мирзони (Бобурнинг отаси) куёв қилиб Сайрам, Тошкент ва Ўш вилоятини ўзига бўйсундириб олди. Юнусхон вафотидан сўнг, хон қилиб кўтарилган Султон Маҳмудхон фақат номигагина М.нинг олий ҳукмдори ҳисобланарди. Аслида эса бу вақтда мамлакат майдамайда қисмларга бўлиниб кетган эди. Mac: Оқсув, Қорашаҳар ваТурфонда Султон Аҳмадхон, Чу ва Қўзибошида қозоқ султонлари, Еттисувда Муҳаммад қирғиз мустақил ҳукмдор эдилар. М. хонлари: ТуғлуқТемур (1348—63), Қамариддин (1363—90), Хизрхўжа (1390-99), Шамъи Жаҳон (1399— 1408), Муқаммадхон (1408— 16), На-қши Жақон (1416—18), Вайсхон (1418—21, 1425—28), Шермуҳаммадхон (1421-25), Эсонбуқо (1428-62), Юнусхон (1462 — 87), Маҳмудхон (1487-1508), Сайидхон (1504-32).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.