Möğuliston xoni Sulton Mahmudxon

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 709–710-b. — ziyouz.com

Sulton Mahmudxon Möğuliston xoni SULTON MAHMUDXON (? 1508) Möğuliston xoni (1487—1508). Çiğatoiylarlan. Yunusxonnnng öğli, onasi — Şohbegim, Badaxşon şohi Şoh Sulton Muhammadning qizi. Boburning toğasi. 1487 y. otasi vafot etgaç, möğullar rusumiga köra taxtga ötqazilgan. Bundan xabar topgan Umarşayx Mirzo Farğona tomondan, Sulton Ahmad Mirzo Samarqand tomondan SM.ga qarşi çiqqan. Umarşayx Mirzo qöşini Toşkent yaqinidagi mustaqkam Aştar qal'asini qamal etgan. S.M. qöşinga boş bölib mudofaaga rahbarlik qilgan va jangda ğolib çiqqan. 1488 y. Sulton Ahmad Mirzo qöşini ustidan Çir (Çirçiq) daryosi böyida ğalaba qozongan. Natijada S.M.ning obrösi, kuçqudrati oşgan. Möğulistonning şarqiy qismiga ukasi Sulton Ahmadxon (Olaçaxon), Ğarbiy qismiga özi boş bölib, qarorgohi — Toşkent ş.da joylaşgan. 1493 y. Movarounnahr hukmdori Sulton Ahmad Mirzoning katta qizi Robiya Sulton begim (Qoraköz begim)ga uylangan. Samarqand va uning atrofida S.M.ni Xonikaxon deb ataşgan. SM. doimo qöşni davlatlarning işlariga aralaşgan. Sulton Ahmad Mirzo vafotidan söng S.M. Samarqand taxtini egallaş uçun yuriş qilgan, biroq 1495 y. Kanboy yaqinida Boysunğur mirzo tomoni| dan mağlubiyatga uçragan. S.M.ni Farğonaga yuriş qilişi ehtimolidan xavfsiragan Bobur uning oliy xrkimiyatini tan olgan. 1498 y. 5 ming kişilik qöşin bilan Samarqandga yuriş qilgan, biroq şim.dan Şayboniyxon qöşinlari Movarounnahrga kelayotganidan darak topgaç, çekinişga majbur bölgan. U temuriylarga qarşi kuraşda Şayboniyxonni öziga ittifoqçi qiliş maqsadida_unga Ötror ş.ni bergan. Şayboniyxon CM. yordamida Samarqand, Buxoroni qölga olgan. Şayboniyxonning kuçayib ketişidan xavfsiragan S.M. temuriylarni qöllabquvvatlay boşlagan. Boburta Samarqandni egallaşida harbiy yordam bergan. Bobur uning saroyida, Toşkentda ma'lum muddat yaşagan (1501—02). 1503 y. SM. va ukasi Sulton Ahmadxonlarning birlaşgan qöşini Arxiyon qal'asi (Farğona) yaqinvda Şayboniyxon qöşini tomonidan tormor keltirilgan, akaukalar asir tuşgan. SM.ning Toşkentga vaqtinçalik hokim qilib qoldirilgan öğli Sulton Muhammad şaharni taşlab qoçgan. Şayboniyxon Toşkentni egallab, uni amakisi Suyunçxöjaxonga bergan. S.M. va ukasiga şafqat qilib qöyib yuborgan. Ular Mögulistonga ketişgan, bir ozdan söng Sulton Ahmadxon vafot etgan. Taxt uçun kuraşda S.M. yolğizlanib, ança qiyinçiliklarga duç kelgan. U kömak istab Şayboniyxon xuzuriga kelgan. Biroq Şayboniyxon S.M.ni farzandlari bilan birga Xöjand daryosi böyida qatl ettirgan.

Ad.: Baburname, T., 1993; Materialö po istorii kazaxskix xanstv XV—XVII vv., AlmaAta, 1969; Mirzo Muxammad Xaydar, Tarixi Raşidi, T., 1996.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУЛТОН МАҲМУДХОН (? 1508) Мўғулистон хони (1487—1508). Чиғатоийларлан. Юнусхоннннг ўғли, онаси — Шоҳбегим, Бадахшон шоҳи Шоҳ Султон Муҳаммаднинг қизи. Бобурнинг тоғаси. 1487 й. отаси вафот этгач, мўғуллар русумига кўра тахтга ўтқазилган. Бундан хабар топган Умаршайх Мирзо Фарғона томондан, Султон Аҳмад Мирзо Самарқанд томондан СМ.га қарши чиққан. Умаршайх Мирзо қўшини Тошкент яқинидаги мустақкам Аштар қалъасини қамал этган. С.М. қўшинга бош бўлиб мудофаага раҳбарлик қилган ва жангда ғолиб чиққан. 1488 й. Султон Аҳмад Мирзо қўшини устидан Чир (Чирчиқ) дарёси бўйида ғалаба қозонган. Натижада С.М.нинг обрўси, кучқудрати ошган. Мўғулистоннинг шарқий қисмига укаси Султон Аҳмадхон (Олачахон), Ғарбий қисмига ўзи бош бўлиб, қароргоҳи — Тошкент ш.да жойлашган. 1493 й. Мовароуннаҳр ҳукмдори Султон Аҳмад Мирзонинг катта қизи Робия Султон бегим (Қоракўз бегим)га уйланган. Самарқанд ва унинг атрофида С.М.ни Хоникахон деб аташган. СМ. доимо қўшни давлатларнинг ишларига аралашган. Султон Аҳмад Мирзо вафотидан сўнг С.М. Самарқанд тахтини эгаллаш учун юриш қилган, бироқ 1495 й. Канбой яқинида Бойсунғур мирзо томони| дан мағлубиятга учраган. С.М.ни Фарғонага юриш қилиши эҳтимолидан хавфсираган Бобур унинг олий хркимиятини тан олган. 1498 й. 5 минг кишилик қўшин билан Самарқандга юриш қилган, бироқ шим.дан Шайбонийхон қўшинлари Мовароуннаҳрга келаётганидан дарак топгач, чекинишга мажбур бўлган. У темурийларга қарши курашда Шайбонийхонни ўзига иттифоқчи қилиш мақсадида_унга Ўтрор ш.ни берган. Шайбонийхон CM. ёрдамида Самарқанд, Бухорони қўлга олган. Шайбонийхоннинг кучайиб кетишидан хавфсираган С.М. темурийларни қўллабқувватлай бошлаган. Бобурта Самарқандни эгаллашида ҳарбий ёрдам берган. Бобур унинг саройида, Тошкентда маълум муддат яшаган (1501—02). 1503 й. СМ. ва укаси Султон Аҳмадхонларнинг бирлашган қўшини Архиён қалъаси (Фарғона) яқинвда Шайбонийхон қўшини томонидан тормор келтирилган, акаукалар асир тушган. СМ.нинг Тошкентга вақтинчалик ҳоким қилиб қолдирилган ўғли Султон Муҳаммад шаҳарни ташлаб қочган. Шайбонийхон Тошкентни эгаллаб, уни амакиси Суюнчхўжахонга берган. С.М. ва укасига шафқат қилиб қўйиб юборган. Улар Мўгулистонга кетишган, бир оздан сўнг Султон Аҳмадхон вафот этган. Тахт учун курашда С.М. ёлғизланиб, анча қийинчиликларга дуч келган. У кўмак истаб Шайбонийхон хузурига келган. Бироқ Шайбонийхон С.М.ни фарзандлари билан бирга Хўжанд дарёси бўйида қатл эттирган.

Ад.: Бабурнаме, Т., 1993; Материалў по истории казахских ханств XV—XVII вв., АлмаАта, 1969; Мирзо Мухаммад Хайдар, Тарихи Рашиди, Т., 1996.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.