Mohondaryo
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 771–772-b. — ziyouz.com
Mohondaryo — Buxoro viloyatidagi quruq özan. Uz. 58 km (kum bosgan sorili b-n hisoblaganda 150 km), eni 25— 250 m. Zarafşon daryosi qadimda şu özandan oqib, Amudaryoga quyilgan. M. Yakkatut qişloğidan boşlanib, şim,-ğarbiy, söng jan.-ğarbiy yönalişda davom etgan va Çuqurköl, Mohonköl, Örtaköl va Çandirköllarni hosil qilgan. Mohonköldan söng ikkiga bölinib, şim. dagisi M. va jan.dagisi Gujayli (Bu joyli) yoki Gurduş deb atalgan. Şim. tarmoq, öz navbatida, ikkiga ajralib yana bir qança mayda köllardan ötib, Çorjöy (hoz. Turkmanobod) ş.dan 100 km kuyida Amudaryo b-n tutaşgan.
1950—64-y.larda akad. Ya.Ğ.Ğulomov rahbarligida arxeologik ekspeditsiya M. vodiysida tekşirişlar olib bordi. 1960—61 va 63 y.larda M. böylab Löhliköl, Eçkiqiron, Kiçiktuzkon va Kattatuzkon köllari atrofida 4—3 ming yillikka oid 40 dan ortiq neolit davri makonlarining qoldiklari, şuningdek, Zamonbobo va Kiçiktuzkon atrofida mil. av. 2-ming yillikka taalluqli 20 dan ortiq jez davri yodgorliklari topib tekşirildi. Arxeologi k tadqiqotlardan ma'lum bölişiça mil. av. 4—3ming yilliklarda M. va Gujayli özanlari orqali Zarafşon daryosining oqimi uzluksiz ravişda Amudaryoga quyilib turgan. Mil. av. 2-ming yillik boşlarida M.ning oqimi susayib, quyi qismi suvsizlikdan qurib qolgan va Zarafşon Amudaryoga quyilişdan töxtagan. Ammo uning yuqori qismiga suv kelib turgan. Zarafşon daryosidan yirik suğoriş kanallari çiqarilib, daryo suvining ekin dalalariga taralişi natijasida qad. M. tamoman suvsizlikdan qurib qolgan.
Ad.h Muqammadjonov A.R., Quyi Zarafşon vodiysining suğoriliş tarixi (qadim davrdan to XX asr boşlarigaça), T., 1972.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОҲОНДАРЁ — Бухоро вилоятидаги қуруқ ўзан. Уз. 58 км (кум босган сорили б-н ҳисоблаганда 150 км), эни 25— 250 м. Зарафшон дарёси қадимда шу ўзандан оқиб, Амударёга қуйилган. М. Яккатут қишлоғидан бошланиб, шим,-ғарбий, сўнг жан.-ғарбий йўналишда давом этган ва Чуқуркўл, Моҳонкўл, Ўртакўл ва Чандиркўлларни ҳосил қилган. Моҳонкўлдан сўнг иккига бўлиниб, шим. дагиси М. ва жан.дагиси Гужайли (Бу жойли) ёки Гурдуш деб аталган. Шим. тармоқ, ўз навбатида, иккига ажралиб яна бир қанча майда кўллардан ўтиб, Чоржўй (ҳоз. Туркманобод) ш.дан 100 км куйида Амударё б-н туташган.
1950—64-й.ларда акад. Я.Ғ.Ғуломов раҳбарлигида археологик экспедиция М. водийсида текширишлар олиб борди. 1960—61 ва 63 й.ларда М. бўйлаб Лўҳликўл, Эчкиқирон, Кичиктузкон ва Каттатузкон кўллари атрофида 4—3 минг йилликка оид 40 дан ортиқ неолит даври маконларининг қолдиклари, шунингдек, Замонбобо ва Кичиктузкон атрофида мил. ав. 2-минг йилликка тааллуқли 20 дан ортиқ жез даври ёдгорликлари топиб текширилди. Археологи к тадқиқотлардан маълум бўлишича мил. ав. 4—3минг йилликларда М. ва Гужайли ўзанлари орқали Зарафшон дарёсининг оқими узлуксиз равишда Амударёга қуйилиб турган. Мил. ав. 2-минг йиллик бошларида М.нинг оқими сусайиб, қуйи қисми сувсизликдан қуриб қолган ва Зарафшон Амударёга қуйилишдан тўхтаган. Аммо унинг юқори қисмига сув келиб турган. Зарафшон дарёсидан йирик суғориш каналлари чиқарилиб, дарё сувининг экин далаларига таралиши натижасида қад. М. тамоман сувсизликдан қуриб қолган.
Ад.ҳ Муқаммаджонов А.Р., Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи (қадим даврдан то XX аср бошларигача), Т., 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.