Moldaviya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 689–694-b. — ziyouz.com
Moldaviya MOLDAVIYA, Moldova Respublikasi (Republika Moldova) — Yevropaning jan.-şarqiy qismidagi davlat. Mayd. 33,7 ming km2. Aholisi 4,432 mln. kişi (2001). Poytaxti — Kişinyov ş. Ma'muriy jihatdan 40 tuman, 21 şahar va 48 şaharçaga bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — respublika. 1994 y. 29 iyulda kabul etilgan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — parlament tomonidan saylanadigan prezident (2000 y.dan V. Voronin). Qonun çiqaruvçi oliy organi — bir palatali parlament (Majlis), ijroçi organi — hukumat (Vazirlar kengaşi).
Tabiati. M. Şarqiy Yevropa tekisligining jan.-ğarbiy qismida joylaşgan. Yer yuzasi örqirli tekislik, dare vodiylari va jarliklar bor. Markaziy qismida Kodru qirlari joylaşgan. Eng baland joyi 429,5 m. Dnestrning öng sohilini Dnestr böyi qirlari (bal. 250—300 m, eng baland joyi 347 m) egallagan. Şim. Moldaviya tekisligi (250— 300 m), Jan. Moldaviya tekisligi bor. Ohaktoş, gips, şişa qumi, şağal, şuningdek, neft va gaz konlari topilgan.
Iqlimi — mö'tadil kontinental. Qişi qisqa, iliq, qor kam yoğadi, yozi uzoq va iliq. Iyulning örtaça t-rasi — şim.da 19,5° va jan.da 22°; eng yuqori t-ra 41°; yanv.ning örtaça t-rasi şim. da — 5° va jan.da — 3°; eng past t-ra —36°. Yiliga şim.da 560 mm, jan.- ğarbda 370 mm, qirlarda 500—560 mm, tekisliklarda 400—450 mm yoğin yoğadi. Daryolari Qora dengizga quyiladi. Eng katta daryolari — Dnestr (irmoklari — Reut, Bik, Botna), Prut (irmoklari — Çugur, Kamenka, Larga, Lapuşna, Sarata). Tuproqlari — asosan, qoratuproq (75%), qönğir va kulrang örmon tuproği (10%); dare qayirlarida — allyuvial-ötloqi tuproqlar. Hududining aksariyati daşt va örmon daşt mintaqasida joylaşgan bölib, köp qismi haydalib, ekin ekiladi. Mamlakat maydonining 9% ni egallagan örmonlarda dub, şumtol, grab, qora qayin, jöka ösadi. Çalov, betaga kabi daşt ösimliklari kamayib ketgan. Hayvonlardan örmonda yelik, tönğiz, böri, tulki, börsiq, olmaxon, oqsiçqon yaşaydi. Quşlarning 260 ga yaqin turi (söfitörğay, mayna, qoraşaqşaq, qarçiğay, boyquş, bedana va b.) uçraydi. «Kodru», «Gredina Turçaske», «Yagorlik», «Playul Faguluy», «Prudil de Jos» kabi qöriqxonalar taşkil etilgan.
Aholisining 65% moldavanlar; ukrainlar, ruslar, ruminlar, gagauz va bolgarlar ham bor. Davlat tili — moldavan tili. Köpçilik aholi (95%) xristian dinining pravoslaviye oqimiga mansub. Şahar aholisi 47%. Yirik şaharlari: Kişinyov, Tiraspol, Bels, Tiginya.
Tarixi. Hozirgi M. hududidagi Brinzeni, Raşkov, Çutuleşti va b. joylardan topilgan köxna manzilgohlarning dalolat berişiça, bu yerda aholi paleolit davridayoq ötroklaşgan. Neolit davrining manzilgohlaridan Bug-Dnestr madaniyati yodgorliklari topilgan (mil. av. 6—5 ming yilliklar). Bu davrda odamlar uruğçilik jamiyatiga birlaşib, ovçilik, dehqonçilik, baliqovlaş b-n şuğullangan. Mil. av. 4ming yillikda hukmronlik qilgan Tripoli madaniyati davrida köpgina manzilgoqlar (Varvarovka, Karaku-şan, Kuban) barpo etilgan, kulolçilik rivojlangan.
Mil. av. 1ming yillikdan mil. 1ming yillikkaça M. qududida daklarning qabilaviy birlaşmalari va davlatlari mavjud bölgan. Mil. 2-a. boşlarida rimliklar Dakiyani bosib oldi va uni asta-sekin Rimning viloyatiga aylantirdi. Lotin tili yoyilib, u şarkiy roman, şuningdek, moldavan tillariga asos böldi. 2—4-a.larda bu yerda sarmatlar, skiflar, hunnlar, gotlar yaşaganligi taxmin qilinadi. 10—12-a. boşlarida M. ning bir qismi Qad. Rus davlati ta'sir doirasiga, söng Galitsiya va Galitsiyavolin knyazligi tarkibiga kirgan. Lekin 12-a.da köçmançi bijanaq va qipçoklarning hujumidan keyin slavyanlar deyarli barxam topdi. 13—14-a. larda M. hududi möğullar qöl ostiga ötdi. Bosqinçilar vengerlar tomonidan haydab yuborilgandan keyin M. yerlari Vengriya qaramoğiga ötdi, 1359 y. ozodlik kuraşi natijasida mustaqil M. knyazligi (poytaxti Yassi ş.) vöjudga keldi. 14-a. 2-yarmida Karpat b-n Dnestr oraliğidagi yerlar unga qaraşli böldi. Şu davrda valaxlar va şarqiy slavyanlar b-n aloqa rivojlanib, natijada moldavan elati şakllandi. 16—18-a.larda M. Usmoniylar imperiyasi xukmronligida böldi va 300 y. mobaynida ölpon tölab turdi. Avvaliga Tira, Benderi, Kiliya, 18-a.da Xotin M.dan ajratib olindi va ularga turk garnizonlari joylaştirildi. Çet el bosqinçilariga qarşi milliy ozodlik kuraşi turli şakllarda olib borildi. 18-a. 2-yarmi va 19-a. boşlaridagi Rossiya-Turkiya uruşlari natijasida M. ozod etildi. Ammo Yevropa davlatlarining özaro raqobati tufayli M. yana Turkiyaga qaytarib berildi. 1775 y. M. knyazligining şim. qismi Avstriyaga, 1791 y. Yassi sulh şartnomasiga binoan, Dnestrning söl sohili Rossiyaga, yana bir qismi keyinçalik Reç Pospolitaga qöşib olindi. 1812 y. Buxarest sulh şartnomasiga köra, M. knyazligining Prut va Dnestr oraliğidagi yerlari Rossiyaga ötdi va Bessarabiya viloyati nomini oldi. Kişinyov ş. uning ma'muriy markazi bölib qoldi. Bessarabiya Rossiyaning agrar ölkasi sifatida rivojlana boşladi. 1917 y. Rossiyadagi Fev. inqilobidan keyin bu yerda ham qöş hokimiyatçilik vujudga keldi. 1917 y. noyab.dek.da ayrim şahar va qişloklarda hokimiyat şörolar qöliga ötdi. Vakolatli hokimiyat organi — «Sfatul Seriy» («Ölka kengaşi») 1917 y. 2 dek. da M.ni Demokratik respublika deb e'lon qildi. 1918 y. 24 yanv.da özining Rossiyadan mustaqil ekanini bildirdi. 1918 y. 27 martda M. Demokratik Respublikam (Bessarabiya)ni Ruminiyaga qöşişga qaror qildi. 1918—19 y.larda M. söl sohil tumanlarida Avstriya-Germaniya, Antanta qöşinlari hukmronlik qildi. 1920 y. fev.da bu yerda şöro hokimiyati örnatildi. 1924 y. 12 okt.da Ukraina tarkibida M. muxtor şöro respublikasi tuzildi. 1939 y.gi Ribbentrop-Molotov paktining qöşimça maxfiy bayonnomasi asosida Sovet Itti-foqi 1940 y. 26 va 27 iyunda Ruminiyadan Bessarabiya va Şim. Bukovinani darhol SSSR ga topşirişni talab qildi. 1940 y. 2 avg.da M. Şöro Respublikasi tuzildi. 2-jahon uruşi yillarida M. jang maydoniga aylandi va 1944 y. avg.da bosqinçilardan ozod qilindi. Şundan keyin M.ning salkam yarim asrlik tarixi SSSR b-n boğliq böldi. 1987—89 y.lardagi qayta quriş davrida milliy tiklaniş qarakati boşlandi. 1990 y. 23 iyunda M. Respublikasi suvereniteta e'lon qilindi. 1991 y. 27 avg.da M. Respublikasining mustaqilligi töğrisida Deklaratsiya qabul etildi. Biroq mustaqillikning dastlabki yillarida ayirmaçilik harakati yuzaga kelib, bu narsa mamlakatda içki qurolli mojaroga sabab böldi. Keyingi paytda nizoni bartaraf etiş uçun muzokara olib borilayotir. M. — 1992 y.dan BMT a'zosi, şuningdek, MDX tarkibiga kiradi. ÖzR suverenitetini 1994 y. 23 avg.da tan olgan va şu kuniyoq diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 27 avg. — Mustaqillik kuni (1991).
Siyosiy partiyalari. Agrardemokratik partiya, Kommunistlar partiyasi, Sotsialistik partiya, Xristiandemokratik xalq partiyasi, Tiklaniş va inoklik partiyasi.
Xöjaligi. M. — industrial-agrar mamlakat. Milliy daromad tarkibida sanoatning uluşi 38%, q.x.ning uluşi 42%, quriliş, transport va aloqaning uluşi 11%.
Sanoati'. Oziq-ovqat sanoatida mevasabzavot konservalari tayyorlaş, vinoçilik, qand-şakar, yoğmoy i.ç. asosiy tarmoqlardir. Oğir sanoat maj-muasida maşinasozlik, elektron, kimyo, metallurgiya sanoati yetakçi örinda. Yengil sanoat (tikuvçilik, töqimaçilik va b.) tarmoqlari x.am mavjud. Konserva sanoatida 20 dan ortiq korxona bor, ular meva va sabzavotdan 100 xildan köproq konserva tayyorlaydi. Qand-şakar sanoati mamlakatning şim.da joylaşgan. Tamaki-fermentatsiya, parfyumeriya, farmatsevtika va qandolatçilik, şuningdek, göşt, moy-pişloq, un-yorma sanoati tarmoqlari ham rivojlangan. Maşinasozlik va metallsozlik korxonalari avtomatlaştiriş vositalari, temirçilik-press maşinalari, oziq-ovqat sanoati uçun texnologiya uskunalari, elektr yuk ortkiçlar, traktor, q.x. maşina-mexanizmlari, nasoslar, özgaruvçan tok elektr dvigatellari, sovitkiçlar, kir yuviş maşinalari, past voltli elektr apparatlari, kabel işlab çiqaradi. Sun'iy teri, rezinatexnika buyumlari, lok-böyoq, kimyo, biokimyo, binokorlik aşyolari, örmon va yogoçsozlik, poligrafiya korxonalari bor. Yiliga örtaça 15,7mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Qişloq xöjal igida tokçilik va boğdorçilik yetakçi örinda. Uzumning xöraki va vinobop turlari yetiştiriladi. M. jan. va şim.da .kungaboqar ekiladi. Tamaki esa şim. va markaziy tumanlarda östiriladi. Ğallaçilikning makkajöxori hamda buğdoy yetiştiriş tarmoqlari rivojlangan. Sabzavot va rezavor meva yetiştiriş ham muhim ahamiyatga ega. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, qöy va eçki, parranda boqiladi.
Mamlakat mustaqillikka erişgaç, xöjalikda bozor iqtisodiyoti şakllarini joriy etişga kirişildi, jumladan, davlat korxonalari xususiylaştirila boşladi, xususiy, qöşma korxonalar barpo etildi. Q.x.da dehqon (fermer) xöjaliklari tuziş uçun yerlarni xususiy mulk qilib berişga kirişildi.
Trans porti. T.y. uzunligi —1,1 ming km, avtomobil yöllari — 10,2 ming km. Dnestrda kema qatnaydi. Kişinyovda xalqaro aeroport bor.
Soğliqni saqlaş. 2001 y. M.da 12,8 ming vraç, 545 tibbiyot muassasasi, 25 mingörinli kasalxonalar işladi. Çemal toğ iqlimiy kurorti, bolalar sanatoriylari bor.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 2001/2002 öquv yilida 1577 maktab, gimnaziya, litseylarda 618,4 ming öquvçi ta'lim oldi, 42,5 ming öqituvçi işladi. 82 örta hunar ta'lim tizimida 23 ming, 67 kollejda 17 ming bola öqidi. 47 oliy öquv yurtida 86,4 ming talaba ta'lim oldi, şu jumladan, davlatga qaraşli bölmagan 31 in-tda 22,9 ming talaba öqidi. 2001 y. M.da doktoranturaga ega bölgan 45 i.t. muassasasi işladi. Res-publikada i.t.larni muvofiqlaştiruvçi M. Fanlar akademiyasi faoliyat körsatadi. Milliy tabiat va etn. muzeyi, Tarix, Arxeologiya, Etn., Tasviriy san'at, Xalq hunarmandçiligi, Gagauz tarix-etn. muzeylari bor. Hammasi bölib 71 ta muzey, 1,4 ming kutubxona, 1,2 ming klub muassasasi mavjud.
Matbuoti, radio-eşittirişi va telekursa guvi. M.da 2001 y. 1,7 ming nomdagi kitob va risola 0,8 mln. nusxada, gaz.lar 1,2 mln., jur. va b. davriy naşrlar 3,4 mln. nusxada naşr etildi. M.da naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «Moldova suverane» («Suveren Moldaviya»), «Nezavisimaya Moldova» («Mustaqil Moldaviya»), «Sara» («Vatan»). «Moldpress» axborot agentligi işlaydi. 1930 y.dan radioeşittiriş, 1958 y.dan telekörsatuv olib boriladi.
Adabiyoti. Dastlabki yozma yodgorliklar boy xalq oğzaki ijodi (ertak, qahramonlik eposlari, afsona, qöşiq, balladalar) asosida 9—10-a.larda yaratilgan. Çerkov-slavyan (örta bolgar) tilidagi birinçi moldavan kitobi «Kazaniya» (Injilning izohi) 1643 y.da naşr etildi. 17-a.da yilnomalar, 18-a. da D. Kantemir (1673— 1723) tomonidan badiiytarixiy asarlar yaratildi. 19-a. ning 2-yarmida Y. Kryange (1837—1889) va M. Eminesku (1850—1889) ijodi realistik nasr va şe'riyat rivojida katta rol öynadi. 20-a. boşlarida A. Mateyeviç, T. Roman öz şe'rlari b-n adabiyotga kirib keldi. 2-jahon uruşigaça ijod qilganlar orasida D. Milev, L. Barskiy, N. Markov, L. Kornyaku, M. Andriyesku va b. yozuvçilarni körsatiş mumkin. Uruş davrida E. Bukov, B. Istru, A. Lupan, T. Menkj kabi adiblar bosqinçilarga qarşi kuraşga bağişlangan asarlar yozişdi. 50-y.larda poeziya yetakçi janr bölgan bölsa (Ye. Bu-kovning «Andriyeş», «Mening mamlakatim», A. Lupanning «Yuzma-yuz», L. Delyanuning «Mangu yoşlik», F. Po-nomarning «Döstlik» dostonlari va şe'riy töplamlari), keyingi yillarda salmokli nasriy asarlari yaratildi (Ye. Damian, V. Vasilake, R. Lungu, L. Damian, G. Viyeru, P. Botsu, E. Lotyanu va b.ning roman hamda qissalari). Andrey Lupan, Samson Şlyaxu, Yemelyan Bukov va b. larning ayrim asarlari, moldavan yozuvçilarining «Hajviy hikoyalar» töplami özbek tilida naşr etilgan.
Me'morligi. M. hududidan mil. av. 3—2-ming yilliklarga oid madaniyat yodgorliklari topilgan. 10— 11-a.larda yoğoç, toş va loydan imorat hamda inşootlar qurilgan şaharlar paydo böldi. 14-a. örtalaridan me'morlik rivojlana boşladi, şahar atroflari toş devor b-n örab olindi. 16-a.dan minorali va ravokli qal'alar qurildi. Saxarna, Jabkadagi ğormonastirlarning qoldiqlari saqlangan. 18-a.da şaharlar tez rivoj topdi, mahalliy me'morlar loyihasi asosida gözal va ğaroyib ibodatxona binolari qurilişi avj oldi. An'anaviy şahar va qişloq uylari yoğoç va toşdan, jamoat binolari zamonaviy konstruk-siyalardan barpo etila boşladi. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida M.ning Rossiyaga qöşib olingan qismida klassitsizm uslubi, Ruminiyaga karam qismida modern uslubi ustunlik qildi. 20-a. 2-yarmida qurilgan bino va in-şootlarda milliy me'morlik an'analaridan foydalanildi (Kişinyovning Mirva Velskiy köçasidagi turar joylar, «Inturist» mehmonxonasi va b.).
Tasviriy san'ati. M. hududida mil. av. 2—1ming yilliklarga mansub metall taqinçoklar, mil. 1ming yillikka doyr qurollar, sopol, jez, ku-muş, oltin idiş va buyumlar topilgan. Ular zargarlik va metallni badiiy işlaş rivojlanganidan darak beradi. 13—14- a.larda xalq amaliy san'atida Vizantiya va musulmon Şarqining ta'siri kuçli bölgan. 14— 17-a.larda zardözlik, 18—19-a.larda gilamçilik yuksaldi. 19-a.dan boşlab dunyoviy tasviriy san'at, ayniqsa, portret rassomligi rivoj topdi, rassomlik öquv yurtlari oçildi. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida hayotiy manzaralar, turli janrlardagi rasmlar, psixologik portretlar yaratildi (V. Okuşko, Ye. Maleşevskaya va b.). 20-a. 2-yarmida rangtasvirçilardan M. Gamburd, V. Russu-Çobanu, portretçilardan K. Kitayka, I. Bogdesko, G. Sainçuk, haykaltaroşlardan K. Kobize-va, B. Marçenko kabilar tasviriy san'at rivojiga hissa qöşdilar. Xalq san'atida toş öymakorligi, gilam töqiş, kaştadözlik, kulollik, yoğoçsozlik ravnaq topdi.
Musiqasi öziga xos milliy folklor asosida şakllangan va qöşni xalqlar badiiy madaniyati b-n hamohang rivojlangan. Xalq qöşiqlari, asosan, bir ovozli, ohanglari xilma-xil. Afsonaviy voqeiy qöşiklarda qahramonlik va ozodlik ğoyalari aks etgan. Mehnat, marosim, muhabbat, hazil, davra qöşiklari bor. Eng köp tarqalgan xalq musiqasi doyna deb ataladi. Jok, moldovenyaska deb atalgan jöşqin va öynoqi xalq raqslari dunyoga tanilgan. Torli çolğulardan kobza, simbala, tilçali asboblardan d-rimba (vargan), puflab çalinadigan asboblardan flu-yer va kaval (nay), çimpa, buçum kabilar bor. 19-a.da ilk kompozitorlar (G. Muziçesku, K. Mikuli, E. Kaudelli, Ç. Porumbesku) ijod qila boşladilar. Zamonaviy kompozitorlar orasida A. Stirça, G. Nyaga, E. Lazarev, Ç. Tkaç, Ye. Doga, dirijyorlardan T. Gurtovoy, D. Ğoya, A. Samoile, xonandalardan T. Çeban, T. Alyoşina, M. Biyeşu va b. maşhur. 1955 y. Kişinyovda M. opera va balet teatri oçilgan, davlat filarmoniyasi (1940) qoşida simfonik orkestr, «Doyna» xor kapellasi, «Jok», «Leutarlar», «Fluyeraş» kabi ansambllar faoliyat körsatadi. Özbekistonda T. Çeban, M. Biyeşu va qator ansambllar gastrolda bölgan.
Teatr sarçaşmalari xalq öyinlaridan boşlanadi. Kolinde-kolada deb atalgan qad. xalq marosimlari, xeitul deb atalgan yangi yil kuglovlari va turli-tuman öyinlarda teatr san'ati unsurlari bölgan. Iroziy (irodi) deb atalgan tomo-şalar, polvon, akrobat (pehlivan, soptar)larning mahoratlarini namoyiş etişlari va gayduklarning öziga xos teatri maşhur bölgan. Örta asrlarda saroy va sayyor truppalari tomoşa körsatişgan. 1816 y.da yozuvçi va ma'rifatçi G. Asaka rahbarligida moldavan tilida birinçi spektakl körsatilgan. Professional teatrni barpo etişda V. Aleksandri, K. Negrutssi, A. Russo, M. Kogelniçanu va b. dramaturglar katta xizmat qildilar. 20-a.ning 20-y.larida taşkil topgan drama tögaraklari asosida Balta ş.da musiqali drama truppasi (keyinçalik drama studiyasi) tuzildi. Şu studiyani bitirib çiquvçilar 1933 y.da Tiraspolda taşkil etilgan drama teatri (hoz. M. akademik musiqali teatri)ning özagi böldi. Endilikda M.da 14 teatr, şu jumladan, «Luçaferul» teatri, «Likuriç» qöğir-çoq teatri, Bels musiqali drama teatri, filarmoniya, sirk va b. işlab turibdi. Ularda A. Lupan, L. Kornyanu, E. Bukov kabi mahalliy mualliflarning pyesalari b-n bir qatorda jahon mumtoz dramaturgiyasining asarlari ham sahnalaştirilgan. Teat_r arboblari orasida D. Dariyenko, N. Massalskaya, Ye. Ureke, K. Ştirbu, I. Şkuryalarni körsatiş mumkin. Teatrlar uçun kadrlarni Kişinyovdagi G. Muziçesku nomidagi san'at in-ti tayyorlaydi. s Kino tarixi 1927 y.dan boşlanadi. Öşa yili birinçi hujjatli film yaratildi. 1940 y.dan Kişinyovda iş boşlagan kinovakillik punkti 1952 y.da xronika (voqeiy) filmlar ki-nostudiyasi (1957 y. dan «Moldovafilm»)ga aylantirildi. 1955 y. da birinçi moldavan filmi — «Moldaviya taronalari» (rej. A. Zolotnitskiy) dunyo yuzini kördi. Şundan keyin «Ataman Kodr» (1958), «Kuzning sönggi kuni» (1965, rej. V. Derbenyov), «Qotillikda ayblanadi» (1969, rej. B. Volçek), «Lautari» (1971, rej. E. Lotyanu), «Yoningda erkak bölsa» (1978, rej. V. Gajiu) va b. yaratildi. Kino aktyorlaridan D. Dariyenko, M. Volontir, K. Tirseu, S. Toma, M. Sagaydak, G. Grigoriular maşhur. M.da 100 kinoteatr bor.
Özbekiston — M. munosabatlari. Mustaqillik yillarida ÖzR b-n M. örtasida Döstlik va hamkorlik töğrisida, Erkin savdo, Ikkiyoklama soliq solişga yöl qöymaslik, Xalqaro avtomobil qatnovi, Moliyasanoat guruxlari tuziş qoidalari, i.ç. kooperatsiyasi, Savdo-iqtisodiy hamkorlik qoidalari töğrisida şartnomalar tuzilgan. Köp tomonlama hamkorlik masalalari böyiça Özbekiston — M. qöşma komissiyasi işlab turibdi. Ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 2000 y.dagi 4,2 mln. AQŞ dollaridan 2001 y.da 7,7 mln. dollarga yetdi. ÖzR da M. sarmoyasi iştirokidagi 1 korxona röyxatga olingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЛДАВИЯ, Молдова Республикаси (Republika Moldova) — Европанинг жан.-шарқий қисмидаги давлат. Майд. 33,7 минг км2. Аҳолиси 4,432 млн. киши (2001). Пойтахти — Кишинёв ш. Маъмурий жиҳатдан 40 туман, 21 шаҳар ва 48 шаҳарчага бўлинади.
Давлат тузуми. М. — республика. 1994 й. 29 июлда кабул этилган конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — парламент томонидан сайланадиган президент (2000 й.дан В. Воронин). Қонун чиқарувчи олий органи — бир палатали парламент (Мажлис), ижрочи органи — ҳукумат (Вазирлар кенгаши).
Табиати. М. Шарқий Европа текислигининг жан.-ғарбий қисмида жойлашган. Ер юзаси ўрқирли текислик, даре водийлари ва жарликлар бор. Марказий қисмида Кодру қирлари жойлашган. Энг баланд жойи 429,5 м. Днестрнинг ўнг соҳилини Днестр бўйи қирлари (бал. 250—300 м, энг баланд жойи 347 м) эгаллаган. Шим. Молдавия текислиги (250— 300 м), Жан. Молдавия текислиги бор. Оҳактош, гипс, шиша қуми, шағал, шунингдек, нефть ва газ конлари топилган.
Иқлими — мўътадил континентал. Қиши қисқа, илиқ, қор кам ёғади, ёзи узоқ ва илиқ. Июлнинг ўртача т-раси — шим.да 19,5° ва жан.да 22°; энг юқори т-ра 41°; янв.нинг ўртача т-раси шим. да — 5° ва жан.да — 3°; энг паст т-ра —36°. Йилига шим.да 560 мм, жан.- ғарбда 370 мм, қирларда 500—560 мм, текисликларда 400—450 мм ёғин ёғади. Дарёлари Қора денгизга қуйилади. Энг катта дарёлари — Днестр (ирмоклари — Реут, Бик, Ботна), Прут (ирмоклари — Чугур, Каменка, Ларга, Лапушна, Сарата). Тупроқлари — асосан, қоратупроқ (75%), қўнғир ва кулранг ўрмон тупроғи (10%); даре қайирларида — аллювиал-ўтлоқи тупроқлар. Ҳудудининг аксарияти дашт ва ўрмон дашт минтақасида жойлашган бўлиб, кўп қисми ҳайдалиб, экин экилади. Мамлакат майдонининг 9% ни эгаллаган ўрмонларда дуб, шумтол, граб, қора қайин, жўка ўсади. Чалов, бетага каби дашт ўсимликлари камайиб кетган. Ҳайвонлардан ўрмонда елик, тўнғиз, бўри, тулки, бўрсиқ, олмахон, оқсичқон яшайди. Қушларнинг 260 га яқин тури (сўфитўрғай, майна, қорашақшақ, қарчиғай, бойқуш, бедана ва б.) учрайди. «Кодру», «Грэдина Турчаскэ», «Ягорлик», «Плаюл Фагулуй», «Прудил де Жос» каби қўриқхоналар ташкил этилган.
Аҳолисининг 65% молдаванлар; украинлар, руслар, руминлар, гагауз ва болгарлар ҳам бор. Давлат тили — молдаван тили. Кўпчилик аҳоли (95%) христиан динининг православие оқимига мансуб. Шаҳар аҳолиси 47%. Йирик шаҳарлари: Кишинёв, Тирасполь, Бэлць, Тигиня.
Тарихи. Ҳозирги М. ҳудудидаги Бринзени, Рашков, Чутулешти ва б. жойлардан топилган кўхна манзилгоҳларнинг далолат беришича, бу ерда аҳоли палеолит давридаёқ ўтроклашган. Неолит даврининг манзилгоҳларидан Буг-Днестр маданияти ёдгорликлари топилган (мил. ав. 6—5 минг йилликлар). Бу даврда одамлар уруғчилик жамиятига бирлашиб, овчилик, деҳқончилик, балиқовлаш б-н шуғулланган. Мил. ав. 4минг йилликда ҳукмронлик қилган Триполи маданияти даврида кўпгина манзилгоқлар (Варваровка, Караку-шан, Кубан) барпо этилган, кулолчилик ривожланган.
Мил. ав. 1минг йилликдан мил. 1минг йилликкача М. қудудида дакларнинг қабилавий бирлашмалари ва давлатлари мавжуд бўлган. Мил. 2-а. бошларида римликлар Дакияни босиб олди ва уни аста-секин Римнинг вилоятига айлантирди. Лотин тили ёйилиб, у шаркий роман, шунингдек, молдаван тилларига асос бўлди. 2—4-а.ларда бу ерда сарматлар, скифлар, ҳуннлар, готлар яшаганлиги тахмин қилинади. 10—12-а. бошларида М. нинг бир қисми Қад. Русь давлати таъсир доирасига, сўнг Галиция ва Галицияволинь князлиги таркибига кирган. Лекин 12-а.да кўчманчи бижанақ ва қипчокларнинг ҳужумидан кейин славянлар деярли бархам топди. 13—14-а. ларда М. ҳудуди мўғуллар қўл остига ўтди. Босқинчилар венгерлар томонидан ҳайдаб юборилгандан кейин М. ерлари Венгрия қарамоғига ўтди, 1359 й. озодлик кураши натижасида мустақил М. князлиги (пойтахти Ясси ш.) вўжудга келди. 14-а. 2-ярмида Карпат б-н Днестр оралиғидаги ерлар унга қарашли бўлди. Шу даврда валахлар ва шарқий славянлар б-н алоқа ривожланиб, натижада молдаван элати шаклланди. 16—18-а.ларда М. Усмонийлар империяси хукмронлигида бўлди ва 300 й. мобайнида ўлпон тўлаб турди. Аввалига Тира, Бендери, Килия, 18-а.да Хотин М.дан ажратиб олинди ва уларга турк гарнизонлари жойлаштирилди. Чет эл босқинчиларига қарши миллий озодлик кураши турли шаклларда олиб борилди. 18-а. 2-ярми ва 19-а. бошларидаги Россия-Туркия урушлари натижасида М. озод этилди. Аммо Европа давлатларининг ўзаро рақобати туфайли М. яна Туркияга қайтариб берилди. 1775 й. М. князлигининг шим. қисми Австрияга, 1791 й. Ясси сулҳ шартномасига биноан, Днестрнинг сўл соҳили Россияга, яна бир қисми кейинчалик Речь Посполитага қўшиб олинди. 1812 й. Бухарест сулҳ шартномасига кўра, М. князлигининг Прут ва Днестр оралиғидаги ерлари Россияга ўтди ва Бессарабия вилояти номини олди. Кишинёв ш. унинг маъмурий маркази бўлиб қолди. Бессарабия Россиянинг аграр ўлкаси сифатида ривожлана бошлади. 1917 й. Россиядаги Фев. инқилобидан кейин бу ерда ҳам қўш ҳокимиятчилик вужудга келди. 1917 й. нояб.дек.да айрим шаҳар ва қишлокларда ҳокимият шўролар қўлига ўтди. Ваколатли ҳокимият органи — «Сфатул Цэрий» («Ўлка кенгаши») 1917 й. 2 дек. да М.ни Демократик республика деб эълон қилди. 1918 й. 24 янв.да ўзининг Россиядан мустақил эканини билдирди. 1918 й. 27 мартда М. Демократик Республикам (Бессарабия)ни Руминияга қўшишга қарор қилди. 1918—19 й.ларда М. сўл соҳил туманларида Австрия-Германия, Антанта қўшинлари ҳукмронлик қилди. 1920 й. фев.да бу ерда шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1924 й. 12 окт.да Украина таркибида М. мухтор шўро республикаси тузилди. 1939 й.ги Риббентроп-Молотов пактининг қўшимча махфий баённомаси асосида Совет Итти-фоқи 1940 й. 26 ва 27 июнда Руминиядан Бессарабия ва Шим. Буковинани дарҳол СССР га топширишни талаб қилди. 1940 й. 2 авг.да М. Шўро Республикаси тузилди. 2-жаҳон уруши йилларида М. жанг майдонига айланди ва 1944 й. авг.да босқинчилардан озод қилинди. Шундан кейин М.нинг салкам ярим асрлик тарихи СССР б-н боғлиқ бўлди. 1987—89 й.лардаги қайта қуриш даврида миллий тикланиш қаракати бошланди. 1990 й. 23 июнда М. Республикаси суверенитета эълон қилинди. 1991 й. 27 авг.да М. Республикасининг мустақиллиги тўғрисида Декларация қабул этилди. Бироқ мустақилликнинг дастлабки йилларида айирмачилик ҳаракати юзага келиб, бу нарса мамлакатда ички қуролли можарога сабаб бўлди. Кейинги пайтда низони бартараф этиш учун музокара олиб борилаётир. М. — 1992 й.дан БМТ аъзоси, шунингдек, МДХ таркибига киради. ЎзР суверенитетини 1994 й. 23 авг.да тан олган ва шу куниёқ дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 27 авг. — Мустақиллик куни (1991).
Сиёсий партиялари. Агрардемократик партия, Коммунистлар партияси, Социалистик партия, Христиандемократик халқ партияси, Тикланиш ва иноклик партияси.
Хўжалиги. М. — индустриал-аграр мамлакат. Миллий даромад таркибида саноатнинг улуши 38%, қ.х.нинг улуши 42%, қурилиш, транспорт ва алоқанинг улуши 11%.
Саноати’. Озиқ-овқат саноатида мевасабзавот консервалари тайёрлаш, виночилик, қанд-шакар, ёғмой и.ч. асосий тармоқлардир. Оғир саноат маж-муасида машинасозлик, электрон, кимё, металлургия саноати етакчи ўринда. Енгил саноат (тикувчилик, тўқимачилик ва б.) тармоқлари х.ам мавжуд. Консерва саноатида 20 дан ортиқ корхона бор, улар мева ва сабзавотдан 100 хилдан кўпроқ консерва тайёрлайди. Қанд-шакар саноати мамлакатнинг шим.да жойлашган. Тамаки-ферментация, парфюмерия, фармацевтика ва қандолатчилик, шунингдек, гўшт, мой-пишлоқ, ун-ёрма саноати тармоқлари ҳам ривожланган. Машинасозлик ва металлсозлик корхоналари автоматлаштириш воситалари, темирчилик-пресс машиналари, озиқ-овқат саноати учун технология ускуналари, электр юк орткичлар, трактор, қ.х. машина-механизмлари, насослар, ўзгарувчан ток электр двигателлари, совиткичлар, кир ювиш машиналари, паст вольтли электр аппаратлари, кабель ишлаб чиқаради. Сунъий тери, резинатехника буюмлари, лок-бўёқ, кимё, биокимё, бинокорлик ашёлари, ўрмон ва ёгочсозлик, полиграфия корхоналари бор. Йилига ўртача 15,7млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади.
Қишлоқ хўжал игида токчилик ва боғдорчилик етакчи ўринда. Узумнинг хўраки ва винобоп турлари етиштирилади. М. жан. ва шим.да .кунгабоқар экилади. Тамаки эса шим. ва марказий туманларда ўстирилади. Ғаллачиликнинг маккажўхори ҳамда буғдой етиштириш тармоқлари ривожланган. Сабзавот ва резавор мева етиштириш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Чорвачиликда қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, парранда боқилади.
Мамлакат мустақилликка эришгач, хўжаликда бозор иқтисодиёти шаклларини жорий этишга киришилди, жумладан, давлат корхоналари хусусийлаштирила бошлади, хусусий, қўшма корхоналар барпо этилди. Қ.х.да деҳқон (фермер) хўжаликлари тузиш учун ерларни хусусий мулк қилиб беришга киришилди.
Транс порти. Т.й. узунлиги —1,1 минг км, автомобиль йўллари — 10,2 минг км. Днестрда кема қатнайди. Кишинёвда халқаро аэропорт бор.
Соғлиқни сақлаш. 2001 й. М.да 12,8 минг врач, 545 тиббиёт муассасаси, 25 мингўринли касалхоналар ишлади. Чемал тоғ иқлимий курорти, болалар санаторийлари бор.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 2001/2002 ўқув йилида 1577 мактаб, гимназия, лицейларда 618,4 минг ўқувчи таълим олди, 42,5 минг ўқитувчи ишлади. 82 ўрта ҳунар таълим тизимида 23 минг, 67 коллежда 17 минг бола ўқиди. 47 олий ўқув юртида 86,4 минг талаба таълим олди, шу жумладан, давлатга қарашли бўлмаган 31 ин-тда 22,9 минг талаба ўқиди. 2001 й. М.да докторантурага эга бўлган 45 и.т. муассасаси ишлади. Рес-публикада и.т.ларни мувофиқлаштирувчи М. Фанлар академияси фаолият кўрсатади. Миллий табиат ва этн. музейи, Тарих, Археология, Этн., Тасвирий санъат, Халқ ҳунармандчилиги, Гагауз тарих-этн. музейлари бор. Ҳаммаси бўлиб 71 та музей, 1,4 минг кутубхона, 1,2 минг клуб муассасаси мавжуд.
Матбуоти, радио-эшиттириши ва телекурса гуви. М.да 2001 й. 1,7 минг номдаги китоб ва рисола 0,8 млн. нусхада, газ.лар 1,2 млн., жур. ва б. даврий нашрлар 3,4 млн. нусхада нашр этилди. М.да нашр этиладиган асосий газ.лар: «Молдова суверанэ» («Суверен Молдавия»), «Независимая Молдова» («Мустақил Молдавия»), «Цара» («Ватан»). «Молдпресс» ахборот агентлиги ишлайди. 1930 й.дан радиоэшиттириш, 1958 й.дан телекўрсатув олиб борилади.
Адабиёти. Дастлабки ёзма ёдгорликлар бой халқ оғзаки ижоди (эртак, қаҳрамонлик эпослари, афсона, қўшиқ, балладалар) асосида 9—10-а.ларда яратилган. Черков-славян (ўрта болгар) тилидаги биринчи молдаван китоби «Казания» (Инжилнинг изоҳи) 1643 й.да нашр этилди. 17-а.да йилномалар, 18-а. да Д. Кантемир (1673— 1723) томонидан бадиийтарихий асарлар яратилди. 19-а. нинг 2-ярмида Й. Крянгэ (1837—1889) ва М. Эминеску (1850—1889) ижоди реалистик наср ва шеърият ривожида катта роль ўйнади. 20-а. бошларида А. Матеевич, Т. Роман ўз шеърлари б-н адабиётга кириб келди. 2-жаҳон урушигача ижод қилганлар орасида Д. Милев, Л. Барский, Н. Марков, Л. Корняку, М. Андриеску ва б. ёзувчиларни кўрсатиш мумкин. Уруш даврида Э. Буков, Б. Истру, А. Лупан, Т. Менкж каби адиблар босқинчиларга қарши курашга бағишланган асарлар ёзишди. 50-й.ларда поэзия етакчи жанр бўлган бўлса (Е. Бу-ковнинг «Андриеш», «Менинг мамлакатим», А. Лупаннинг «Юзма-юз», Л. Делянунинг «Мангу ёшлик», Ф. По-номарнинг «Дўстлик» достонлари ва шеърий тўпламлари), кейинги йилларда салмокли насрий асарлари яратилди (Е. Дамиан, В. Василаке, Р. Лунгу, Л. Дамиан, Г. Виеру, П. Боцу, Э. Лотяну ва б.нинг роман ҳамда қиссалари). Андрей Лупан, Самсон Шляху, Емельян Буков ва б. ларнинг айрим асарлари, молдаван ёзувчиларининг «Ҳажвий ҳикоялар» тўплами ўзбек тилида нашр этилган.
Меъморлиги. М. ҳудудидан мил. ав. 3—2-минг йилликларга оид маданият ёдгорликлари топилган. 10— 11-а.ларда ёғоч, тош ва лойдан иморат ҳамда иншоотлар қурилган шаҳарлар пайдо бўлди. 14-а. ўрталаридан меъморлик ривожлана бошлади, шаҳар атрофлари тош девор б-н ўраб олинди. 16-а.дан минорали ва равокли қалъалар қурилди. Сахарна, Жабкадаги ғормонастирларнинг қолдиқлари сақланган. 18-а.да шаҳарлар тез ривож топди, маҳаллий меъморлар лойиҳаси асосида гўзал ва ғаройиб ибодатхона бинолари қурилиши авж олди. Анъанавий шаҳар ва қишлоқ уйлари ёғоч ва тошдан, жамоат бинолари замонавий конструк-циялардан барпо этила бошлади. 19-а. охири ва 20-а. бошларида М.нинг Россияга қўшиб олинган қисмида классицизм услуби, Руминияга карам қисмида модерн услуби устунлик қилди. 20-а. 2-ярмида қурилган бино ва ин-шоотларда миллий меъморлик анъаналаридан фойдаланилди (Кишинёвнинг Мирва Вельский кўчасидаги турар жойлар, «Интурист» меҳмонхонаси ва б.).
Тасвирий санъати. М. ҳудудида мил. ав. 2—1минг йилликларга мансуб металл тақинчоклар, мил. 1минг йилликка дойр қуроллар, сопол, жез, ку-муш, олтин идиш ва буюмлар топилган. Улар заргарлик ва металлни бадиий ишлаш ривожланганидан дарак беради. 13—14- а.ларда халқ амалий санъатида Византия ва мусулмон Шарқининг таъсири кучли бўлган. 14— 17-а.ларда зардўзлик, 18—19-а.ларда гиламчилик юксалди. 19-а.дан бошлаб дунёвий тасвирий санъат, айниқса, портрет рассомлиги ривож топди, рассомлик ўқув юртлари очилди. 19-а. охири ва 20-а. бошларида ҳаётий манзаралар, турли жанрлардаги расмлар, психологик портретлар яратилди (В. Окушко, Е. Малешевская ва б.). 20-а. 2-ярмида рангтасвирчилардан М. Гамбурд, В. Руссу-Чобану, портретчилардан К. Китайка, И. Богдеско, Г. Саинчук, ҳайкалтарошлардан К. Кобизе-ва, Б. Марченко кабилар тасвирий санъат ривожига ҳисса қўшдилар. Халқ санъатида тош ўймакорлиги, гилам тўқиш, каштадўзлик, кулоллик, ёғочсозлик равнақ топди.
Мусиқаси ўзига хос миллий фольклор асосида шаклланган ва қўшни халқлар бадиий маданияти б-н ҳамоҳанг ривожланган. Халқ қўшиқлари, асосан, бир овозли, оҳанглари хилма-хил. Афсонавий воқеий қўшикларда қаҳрамонлик ва озодлик ғоялари акс этган. Меҳнат, маросим, муҳаббат, ҳазил, давра қўшиклари бор. Энг кўп тарқалган халқ мусиқаси дойна деб аталади. Жок, молдовеняска деб аталган жўшқин ва ўйноқи халқ рақслари дунёга танилган. Торли чолғулардан кобза, цимбала, тилчали асбоблардан д-римба (варган), пуфлаб чалинадиган асбоблардан флу-ер ва кавал (най), чимпа, бучум кабилар бор. 19-а.да илк композиторлар (Г. Музическу, К. Микули, Э. Кауделли, Ч. Порумбеску) ижод қила бошладилар. Замонавий композиторлар орасида А. Стирча, Г. Няга, Э. Лазарев, Ч. Ткач, Е. Дога, дирижёрлардан Т. Гуртовой, Д. Ғоя, А. Самоилэ, хонандалардан Т. Чебан, Т. Алёшина, М. Биешу ва б. машҳур. 1955 й. Кишинёвда М. опера ва балет театри очилган, давлат филармонияси (1940) қошида симфоник оркестр, «Дойна» хор капелласи, «Жок», «Лэутарлар», «Флуераш» каби ансамбллар фаолият кўрсатади. Ўзбекистонда Т. Чебан, М. Биешу ва қатор ансамбллар гастролда бўлган.
Театр сарчашмалари халқ ўйинларидан бошланади. Колиндэ-колада деб аталган қад. халқ маросимлари, хэитул деб аталган янги йил кугловлари ва турли-туман ўйинларда театр санъати унсурлари бўлган. Ирозий (ироди) деб аталган томо-шалар, полвон, акробат (пеҳливан, соптар)ларнинг маҳоратларини намойиш этишлари ва гайдукларнинг ўзига хос театри машҳур бўлган. Ўрта асрларда сарой ва сайёр труппалари томоша кўрсатишган. 1816 й.да ёзувчи ва маърифатчи Г. Асака раҳбарлигида молдаван тилида биринчи спектакль кўрсатилган. Профессионал театрни барпо этишда В. Александри, К. Негруцци, А. Руссо, М. Когэлничану ва б. драматурглар катта хизмат қилдилар. 20-а.нинг 20-й.ларида ташкил топган драма тўгараклари асосида Балта ш.да мусиқали драма труппаси (кейинчалик драма студияси) тузилди. Шу студияни битириб чиқувчилар 1933 й.да Тирасполда ташкил этилган драма театри (ҳоз. М. академик мусиқали театри)нинг ўзаги бўлди. Эндиликда М.да 14 театр, шу жумладан, «Лучафэрул» театри, «Ликурич» қўғир-чоқ театри, Бэльц мусиқали драма театри, филармония, цирк ва б. ишлаб турибди. Уларда А. Лупан, Л. Корняну, Э. Буков каби маҳаллий муаллифларнинг пьесалари б-н бир қаторда жаҳон мумтоз драматургиясининг асарлари ҳам саҳналаштирилган. Теат_р арбоблари орасида Д. Дариенко, Н. Массальская, Е. Уреке, К. Штирбу, И. Шкуряларни кўрсатиш мумкин. Театрлар учун кадрларни Кишинёвдаги Г. Музическу номидаги санъат ин-ти тайёрлайди. ц Кино тарихи 1927 й.дан бошланади. Ўша йили биринчи ҳужжатли фильм яратилди. 1940 й.дан Кишинёвда иш бошлаган киновакиллик пункти 1952 й.да хроника (воқеий) фильмлар ки-ностудияси (1957 й. дан «Молдовафильм»)га айлантирилди. 1955 й. да биринчи молдаван фильми — «Молдавия тароналари» (реж. А. Золотницкий) дунё юзини кўрди. Шундан кейин «Атаман Кодр» (1958), «Кузнинг сўнгги куни» (1965, реж. В. Дербенёв), «Қотилликда айбланади» (1969, реж. Б. Волчек), «Лаутари» (1971, реж. Э. Лотяну), «Ёнингда эркак бўлса» (1978, реж. В. Гажиу) ва б. яратилди. Кино актёрларидан Д. Дариенко, М. Волонтир, К. Тирцэу, С. Тома, М. Сагайдак, Г. Григориулар машҳур. М.да 100 кинотеатр бор.
Ўзбекистон — М. муносабатлари. Мустақиллик йилларида ЎзР б-н М. ўртасида Дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисида, Эркин савдо, Иккиёклама солиқ солишга йўл қўймаслик, Халқаро автомобиль қатнови, Молиясаноат гурухлари тузиш қоидалари, и.ч. кооперацияси, Савдо-иқтисодий ҳамкорлик қоидалари тўғрисида шартномалар тузилган. Кўп томонлама ҳамкорлик масалалари бўйича Ўзбекистон — М. қўшма комиссияси ишлаб турибди. Икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 2000 й.даги 4,2 млн. АҚШ долларидан 2001 й.да 7,7 млн. долларга етди. ЎзР да М. сармояси иштирокидаги 1 корхона рўйхатга олинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.