Molekula
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 694–695-b. — ziyouz.com
Molekula (lot. moles — massa) -muayyan moddaning barça kimyoviy xossalarini namoyon qiladigan eng kiçik zarraçasi. Bir xil (oddiy moddalarda) yoki har xil (kimyoviy birikmalarda) atomlardan taşkil topişi mumkin. Mustaqil ravişda mavjud böla oladi. M.ning xossasi uning tuzilişiga — qanday atomlardan taşkil topganiga, ularning soniga, atomlarning fazoviy joylaşiş tartibiga, ular örtasidagi tortişiş kuçining tabiatiga boğliq.
Hoz. vaqtda M.ning tuzilişini kimyoviy usullar b-n bir katorda mukammal fizik asboblar vositasida anik, biliş mumkin. M.larning tuzilişi b-n ularning xossalari örtasidagi boğlanişni biliş möljallangan xossaga ega bölgan moddalar oliş yöllarini ança osonlaştiradi. M.da atomlarning soni ikkitadan (mas, vodorod molekulasi H2, azot (P)-oksid N0) tortib bir neça mingga (mas, oqsillarda, polimerlarda) yetişi mumkin. M. töğrisidagi tuşunçani 17-a. da ilk bor L. Gassendi aytgan, 18-a.da M. V. Lomonosov M. («korpuskula») tuşunçasini ta'rifladi. 1811 y.daA. Avogadro M.ning atomdan farqini, moddalarning kimyoviy reaksiyaga kirişuvçi eng kiçik bölagi ekanligini qayd qildi. M. tuşunçasi 1860 y.da köpçilik olimlar tomonidan uzil-kesil e'tirof etildi. M.ning mavjudligi turli hodisalar — diffuziya, Broun harakati, rentgen nurlarini difraksiyalaş singari qator hodisalarda bilvosita tasdiklandi.
Kvant mexanikasi nazariyasi yordamida M.ning tuzilişini çuqur örganiş mumkin böldi. M. ilgarilama va aylanma harakatda bölişi b-n bir qatorda, uning tarkibiy qismlari ham turliça harakat qiladi. M.ni taşkil etgan atomlarning yadrosi tebranma harakatda böladi va yadro bu harakatida özi b-n tortişib turgan elektron qatlamlarini ergaştiradi. Elek-tronlar yadroga ergaşişdan taşqari, mustaqil harakatlana oladi. Bu harakatlarning hammasi kvant mexanikasi qonuniga böysungan holda röy beradi va M. bir neça xil kvant holatda bölib, potensial energiyaga ega. M.ning potensial energiyasi, asosan, atomlar yadrolari urtasidagi masofaga boğliq.
Atomning sath energiyasi birgina harakatga — elektronning atom yadrosiga nisbatan qarakatiga boğliq. Şunga köra, uning spektri ayrim çiziqlardan iborat (çiziqli spektr beradi). M.dagi içki harakat bir neça xil bölib, ançagina murakkab. Şunga köra, uning spektri ham murakkabdir. Elek-tronlarning M.ni taşkil qilgan atomlar yadrosiga nisbatan xarakati b-n bir qatorda, yuqorida aytilgandek, atom yadrolari tebranma va aylanma harakatda böladi. Şunga qarab, M.ning spektri — elektron, tebranma va aylanma spektriga bölinadi. Şu harakatlarda sodir böladigan energiya özgarişlari natijasida yöl-yöl spektr olinadi. M. spektri ultrabinafşa, közga körinadigan va infraqizil sohalarda köriladi. M.ning spektrlarini tekşirib, uning kanday elementlardan taşkil topgani, atomlar orasidagi boğlarning tabiati va mustahkamligi haqida mulohaza yuritiş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЛЕКУЛА (лот. moles — масса) -муайян модданинг барча кимёвий хоссаларини намоён қиладиган энг кичик заррачаси. Бир хил (оддий моддаларда) ёки ҳар хил (кимёвий бирикмаларда) атомлардан ташкил топиши мумкин. Мустақил равишда мавжуд бўла олади. М.нинг хоссаси унинг тузилишига — қандай атомлардан ташкил топганига, уларнинг сонига, атомларнинг фазовий жойлашиш тартибига, улар ўртасидаги тортишиш кучининг табиатига боғлиқ.
Ҳоз. вақтда М.нинг тузилишини кимёвий усуллар б-н бир каторда мукаммал физик асбоблар воситасида аник, билиш мумкин. М.ларнинг тузилиши б-н уларнинг хоссалари ўртасидаги боғланишни билиш мўлжалланган хоссага эга бўлган моддалар олиш йўлларини анча осонлаштиради. М.да атомларнинг сони иккитадан (мас, водород молекуласи Н2, азот (П)-оксид N0) тортиб бир неча мингга (мас, оқсилларда, полимерларда) етиши мумкин. М. тўғрисидаги тушунчани 17-а. да илк бор Л. Гассенди айтган, 18-а.да М. В. Ломоносов М. («корпускула») тушунчасини таърифлади. 1811 й.даА. Авогадро М.нинг атомдан фарқини, моддаларнинг кимёвий реакцияга киришувчи энг кичик бўлаги эканлигини қайд қилди. М. тушунчаси 1860 й.да кўпчилик олимлар томонидан узил-кесил эътироф этилди. М.нинг мавжудлиги турли ҳодисалар — диффузия, Броун ҳаракати, рентген нурларини дифракциялаш сингари қатор ҳодисаларда билвосита тасдикланди.
Квант механикаси назарияси ёрдамида М.нинг тузилишини чуқур ўрганиш мумкин бўлди. М. илгарилама ва айланма ҳаракатда бўлиши б-н бир қаторда, унинг таркибий қисмлари ҳам турлича ҳаракат қилади. М.ни ташкил этган атомларнинг ядроси тебранма ҳаракатда бўлади ва ядро бу ҳаракатида ўзи б-н тортишиб турган электрон қатламларини эргаштиради. Элек-тронлар ядрога эргашишдан ташқари, мустақил ҳаракатлана олади. Бу ҳаракатларнинг ҳаммаси квант механикаси қонунига бўйсунган ҳолда рўй беради ва М. бир неча хил квант ҳолатда бўлиб, потенциал энергияга эга. М.нинг потенциал энергияси, асосан, атомлар ядролари уртасидаги масофага боғлиқ.
Атомнинг сатҳ энергияси биргина ҳаракатга — электроннинг атом ядросига нисбатан қаракатига боғлиқ. Шунга кўра, унинг спектри айрим чизиқлардан иборат (чизиқли спектр беради). М.даги ички ҳаракат бир неча хил бўлиб, анчагина мураккаб. Шунга кўра, унинг спектри ҳам мураккабдир. Элек-тронларнинг М.ни ташкил қилган атомлар ядросига нисбатан харакати б-н бир қаторда, юқорида айтилгандек, атом ядролари тебранма ва айланма ҳаракатда бўлади. Шунга қараб, М.нинг спектри — электрон, тебранма ва айланма спектрига бўлинади. Шу ҳаракатларда содир бўладиган энергия ўзгаришлари натижасида йўл-йўл спектр олинади. М. спектри ультрабинафша, кўзга кўринадиган ва инфрақизил соҳаларда кўрилади. М.нинг спектрларини текшириб, унинг кандай элементлардан ташкил топгани, атомлар орасидаги боғларнинг табиати ва мустаҳкамлиги ҳақида мулоҳаза юритиш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.