Molekulyar fizika
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 698-b. — ziyouz.com
Molekulyar fizika — fizikaning modsa tuzilişini va uning xossalarini şu moddaning zarra (molekula, atom, ion) lardan taşkil topganligi, bu zarralarning xamma vakt betartib harakat holida bölişi va ular orasida özaro ta'sir kuçlari mavjudligi asosida örganadigan sohasi. Har qanday modda bir turdagi juda köp sonli zarralardan taşkil topganligi uçun M.f. masalalarini hal etişda statistik va termodinamik usullardan foydalaniladi. M.f. ning dastlab şakllangan bölimi gazlar kinetik nazariyasitr- Bu bölimni rivojlantirişga J. K. Maksvell, L. Bolsman, J. U. Gibbs katta qissa qöşdilar. Statistik usulni fizika faniga birinçi bölib A. Bolsman 1868—77 y.larda kiritgan. 1877-1902 y.larda J. U. Gibbs uni rivojlantirib, klassik statistik fizika sohasini yaratilişiga zamin böldi.
Muayyan suyuklik ayrim qattiq jismlarni höllaşi, boşqasini esa höllamasligi mumkin. Buning natijasida ingiçka nayçalarda suyuklik sat-hi balandligining özgariş hodisasi, ya'ni kapillyarlik vujudga keladi. Molekulalarning özaro ta'sir kuçlari asosida kapillyarlik hodisalari nazariyasini yaratişda fransuz olimlariA. Klero(1743), P.Laplas (1806), T. Yung (1805), K. F. Gauss (1830-31), J. U. Gibbs va b. salmokli qissa qöşgan.
20-a. boşlarida M. f. taraqqiyoti özining yangi bosqiçiga kötarildi. Fransuz fizigi J. Perren, A. Eynşteyn (1904), polşalik fizik M. Smoluxovskiy (1906), fransuz fiziklari P. Panjeven (1908), de-Broyl (1909) va b.ning broun harakati, A. Eynşteyn tomonidan yaratilgan broun harakati nazariyasi hamda Avogadro soninç aniqlaş böyiça olib borilgan i.t. işlari qator muqim xulosalar çiqariş b-n bir qatorda molekulalarning haqiqatda mavjud ekanligini isbotladi. Keyinçalik rentgen, elektron va neytron nurlari yordamida suyuk, va qattiq jismlarning tuzilişi örganildi. Modda tuzilişi, uning bir fazadan ikkinçi fazaga ötişidagi özgarişi hamda modda tuzilişining t-raga, bosimga, elektr, magnit maydonlarga va b. para-metrlarga boğliq ekanligi aniqlandi.
M.f.ning eng katta masalalaridan biri berilgan jismning mexanik va dialektik xususiyatlari şu jismning kimyoviy tarkibiga, uni taşkil etuvçi molekulalarning tuzilişiga va nihoyat, molekulalarning bir-biriga nisbatan qanday tartibda joylaşganligiga boğliqligini örganişdan iboratdir. Bu masalaning hal etilişi texnika va sanoatda zarur bölgan, közlangan fizik xususiyatlarni özida mujassamlaştirgan yangi metall qotişmalar, polimer materiallar, dielektriklar, quriliş materiallari va b. hosil qilişning
yangi usullarini yaratişga imkon beradi. M.f.ning jadallik b-n rivojlanişi undan statistik fizika, fizik kinematika, qattiq jism fizikasi, suyuqliklar fizikasi, fizik kimyo, molekulyar biol. kabi mustaqil bölimlarining ajralib çiqişiga olib keldi. M.f.da erişilgan yutuqlar metallar fizikasi, polimerlar fizikasi, kristallografiya kabi sohalarning keng kölamda rivojlanişiga sabab böldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЛЕКУЛЯР ФИЗИКА — физиканинг модца тузилишини ва унинг хоссаларини шу модданинг зарра (молекула, атом, ион) лардан ташкил топганлиги, бу зарраларнинг хамма вакт бетартиб ҳаракат ҳолида бўлиши ва улар орасида ўзаро таъсир кучлари мавжудлиги асосида ўрганадиган соҳаси. Ҳар қандай модда бир турдаги жуда кўп сонли зарралардан ташкил топганлиги учун М.ф. масалаларини ҳал этишда статистик ва термодинамик усуллардан фойдаланилади. М.ф. нинг дастлаб шаклланган бўлими газлар кинетик назарияситр- Бу бўлимни ривожлантиришга Ж. К. Максвелл, Л. Больцман, Ж. У. Гиббс катта қисса қўшдилар. Статистик усулни физика фанига биринчи бўлиб А. Больцман 1868—77 й.ларда киритган. 1877-1902 й.ларда Ж. У. Гиббс уни ривожлантириб, классик статистик физика соҳасини яратилишига замин бўлди.
Муайян суюклик айрим қаттиқ жисмларни ҳўллаши, бошқасини эса ҳўлламаслиги мумкин. Бунинг натижасида ингичка найчаларда суюклик сат-ҳи баландлигининг ўзгариш ҳодисаси, яъни капиллярлик вужудга келади. Молекулаларнинг ўзаро таъсир кучлари асосида капиллярлик ҳодисалари назариясини яратишда француз олимлариА. Клеро(1743), П.Лаплас (1806), Т. Юнг (1805), К. Ф. Гаусс (1830-31), Ж. У. Гиббс ва б. салмокли қисса қўшган.
20-а. бошларида М. ф. тараққиёти ўзининг янги босқичига кўтарилди. Француз физиги Ж. Перрен, А. Эйнштейн (1904), польшалик физик М. Смолуховский (1906), француз физиклари П. Панжевен (1908), де-Бройль (1909) ва б.нинг броун ҳаракати, А. Эйнштейн томонидан яратилган броун ҳаракати назарияси ҳамда Авогадро сонинч аниқлаш бўйича олиб борилган и.т. ишлари қатор муқим хулосалар чиқариш б-н бир қаторда молекулаларнинг ҳақиқатда мавжуд эканлигини исботлади. Кейинчалик рентген, электрон ва нейтрон нурлари ёрдамида суюк, ва қаттиқ жисмларнинг тузилиши ўрганилди. Модда тузилиши, унинг бир фазадан иккинчи фазага ўтишидаги ўзгариши ҳамда модда тузилишининг т-рага, босимга, электр, магнит майдонларга ва б. пара-метрларга боғлиқ эканлиги аниқланди.
М.ф.нинг энг катта масалаларидан бири берилган жисмнинг механик ва диалектик хусусиятлари шу жисмнинг кимёвий таркибига, уни ташкил этувчи молекулаларнинг тузилишига ва ниҳоят, молекулаларнинг бир-бирига нисбатан қандай тартибда жойлашганлигига боғлиқлигини ўрганишдан иборатдир. Бу масаланинг ҳал этилиши техника ва саноатда зарур бўлган, кўзланган физик хусусиятларни ўзида мужассамлаштирган янги металл қотишмалар, полимер материаллар, диэлектриклар, қурилиш материаллари ва б. ҳосил қилишнинг
янги усулларини яратишга имкон беради. М.ф.нинг жадаллик б-н ривожланиши ундан статистик физика, физик кинематика, қаттиқ жисм физикаси, суюқликлар физикаси, физик кимё, молекуляр биол. каби мустақил бўлимларининг ажралиб чиқишига олиб келди. М.ф.да эришилган ютуқлар металлар физикаси, полимерлар физикаси, кристаллография каби соҳаларнинг кенг кўламда ривожланишига сабаб бўлди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.