Molekulyar genetika
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 697-b. — ziyouz.com
Molekulyar genetika - molekulyar biologiyaning asosiy yönalişlaridan biri, irsiy axborot strukturasi va funksiyasini, uning yuzaga çiqişi mexanizmlarini örganadigan fan. M.g.ning rivojlanişi 1928 y.da F. Griffit tomonidan bakteriyalarda transformatsiya hodisasini kaşf etilişidan boşlanadi. O. Eyveri va şogirdlari (1944) transformatsiya asosida hujayraga yot DNK (dezoksiribo-nuklein kislota) kirib irsiy axborotni özgartirişiini aniqlaşdi. Keyinçalik transduksiya (bakteriofaglar orqali bir hujayradan ikkinçisiga DNK qismlarining köçirib ötkazilişi) hodisasining kaşf etilişi irsiy moddaning moddiy asosi nuklein kislotasi ekanligini uzil-kesil tasdikladi. Bidl va Tey-tum (1948) tomonidan «bir gen — bir ferment» gipotezasining yaratilişi genetikani biokimyo b-n boğlikligini körsatdi. Bu kaşfiyotlar nuklein kislotalarni örganişga bağişlangan tadqiqotlarning keng rivojlanişiga sabab böldi. M. Uilkins va R. Franklin (1950—52) DNK molekulasining rentgenogrammasini olişdi. E. Çargaff (1947—50) DNKdagi azotli asoslarning komplementarligi prinsipini aniqlaşdi. Bu tadqiqotlar D. Uotson va F. Krik (1953) tomonidan DNK molekulasi qöş spiral modelining yaratilişi uçun asos böldi. Bu modelga asosan DNK 2 polinukleotid zanjiridan iborat. Zanjirda DNK molekulalari komplementar azot asoslarining vodorod boğlari orqali özaro birikadi. DNK modelining yaratilişi tufayli DNKning matritsa prin-sipi asosida reduplikatsiyasi, genetik kodning va irsiy axborotning köçirilişi (transkripsiya)ning, mutatsiya mexanizmlari va DNK mutatsiyalarining qayta tiklanişi (reparatsiya) mexanizmlarini oldindan başorat qiliş mumkin böldi. Bu kaşfiyotlar gen nazariyasining yaratilişi uçun asos böldi. Keyinçalik irsiy axborot yuzaga çiqişining yangi mexanizmlari va genlar faoliyatining idora qilinişi körsatib berildi; genlarning ekzonintron tuzilişi, splaysing, protsessing jarayonlari, mobil genlar, psevdogenlar, onkogenlar, rekombinatsiyalanuvçi genlar kaşf etildi. M.g. genetik injeneri-yaning nazariy asosi qisoblanadi.
M.g.ga oid tadqiqotlar Özbekiston FA Biokimyo (Yo. X. Töraqulov, J. X. Hamidov), Genetika (A. A. Abdukarimov, J. A. Musayev)i.t. institutlarida olib boriladi.
Kuraş Nişonboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЛЕКУЛЯР ГЕНЕТИКА - молекуляр биологиянинг асосий йўналишларидан бири, ирсий ахборот структураси ва функциясини, унинг юзага чиқиши механизмларини ўрганадиган фан. М.г.нинг ривожланиши 1928 й.да Ф. Гриффит томонидан бактерияларда трансформация ҳодисасини кашф этилишидан бошланади. О. Эйвери ва шогирдлари (1944) трансформация асосида ҳужайрага ёт ДНК (дезоксирибо-нуклеин кислота) кириб ирсий ахборотни ўзгартиришиини аниқлашди. Кейинчалик трансдукция (бактериофаглар орқали бир ҳужайрадан иккинчисига ДНК қисмларининг кўчириб ўтказилиши) ҳодисасининг кашф этилиши ирсий модданинг моддий асоси нуклеин кислотаси эканлигини узил-кесил тасдиклади. Бидль ва Тей-тум (1948) томонидан «бир ген — бир фермент» гипотезасининг яратилиши генетикани биокимё б-н боғликлигини кўрсатди. Бу кашфиётлар нуклеин кислоталарни ўрганишга бағишланган тадқиқотларнинг кенг ривожланишига сабаб бўлди. М. Уилкинс ва Р. Франклин (1950—52) ДНК молекуласининг рентгенограммасини олишди. Э. Чаргафф (1947—50) ДНКдаги азотли асосларнинг комплементарлиги принципини аниқлашди. Бу тадқиқотлар Д. Уотсон ва Ф. Крик (1953) томонидан ДНК молекуласи қўш спирал моделининг яратилиши учун асос бўлди. Бу моделга асосан ДНК 2 полинуклеотид занжиридан иборат. Занжирда ДНК молекулалари комплементар азот асосларининг водород боғлари орқали ўзаро бирикади. ДНК моделининг яратилиши туфайли ДНКнинг матрица прин-ципи асосида редупликацияси, генетик коднинг ва ирсий ахборотнинг кўчирилиши (транскрипция)нинг, мутация механизмлари ва ДНК мутацияларининг қайта тикланиши (репарация) механизмларини олдиндан башорат қилиш мумкин бўлди. Бу кашфиётлар ген назариясининг яратилиши учун асос бўлди. Кейинчалик ирсий ахборот юзага чиқишининг янги механизмлари ва генлар фаолиятининг идора қилиниши кўрсатиб берилди; генларнинг экзонинтрон тузилиши, сплайсинг, процессинг жараёнлари, мобил генлар, псевдогенлар, онкогенлар, рекомбинацияланувчи генлар кашф этилди. М.г. генетик инженери-янинг назарий асоси қисобланади.
М.г.га оид тадқиқотлар Ўзбекистон ФА Биокимё (Ё. X. Тўрақулов, Ж. X. Ҳамидов), Генетика (А. А. Абдукаримов, Ж. А. Мусаев)и.т. институтларида олиб борилади.
Кураш Нишонбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.