Molibden
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 699-b. — ziyouz.com
Molibden (yun. molibdos — qörğoşin; lot. Molybdaenum), Mo — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruh elementi. Tartib rakami 42, at. m. 95,94. M.ni 1778 y. molibdat kislotasi va uning tuzlari sifatida K. Şeyele oçgan, 1790 y. P. Gyelm ajratib olgan metall holdagi M. namunasi tarkibida uglerod va M. karbidi bölgan. Metall holdagi sof M.ni 1817 y. Y. Ya. Berselius olgan.
M. tabiatda kam tarqalgan, Yer pöstidagi massasi — 3-10~4%. 20 ga yaqin minerali mavjud, bulardan muhimi grafitni eslatuvçi molibdenit MoS (molibden yaltiroği)dir. Povelit Sa-MoO4, molibdit Fe2(MoO4)3nH2O va vulfenit RMoO4 minerallari ham sanoat ahamiyatiga ega bölib, kvarslangan jinslar va gidrotermal hosilalar tarkibida uçraydi. Rudalarda M. şeyelit, volframit, kassiterit, mis va temir sulfidlari, ba'zan berill toşi b-n assotsiatsiyalangan holda böladi. AQŞ, Meksika, Çili, Kanada, Norvegiya, Avstraliya va Rossiyada konlari mavjud. M.ning tabiatda massa soni 92, 94, 95, 96, 97, 98 va 100 bölgan 7 ta barkaror izotopi bor. Oksidlaniş darajasi +2 dan +6 gaça.
M. paramagnit, 0,916 K da öta ötkazuvçanlik holatiga ötadi, mexanik xossalari uni i.ç. paytidagi mexanik va termik şaroitlarga boğliq. Oddiy şaroitda barkaror, 400° dan yukrrida oksidlanadi, 600° dan yukrrida esa M. (III)- oksid MoO3 ni hosil qiladi. Ftor, xlor va brom b-n qizdirilganda galogenidlar vujudga keladi. Oltingugurt va vodorod sulfid b-n qizdirib yuqori haroratlarda M. (P)sulfid MoS2 olinadi, kremniy b-n 1200° dan yukrrida silitsid beradi. M. zar suvi, nitrat kislotasi va vodorod per-oksidda eriydi, sulfat va nitrat kislotalari aralaşmasi unga tez ta'sir etadi. Oddiy şaroitda işkrrlar eritmasi ta'siriga çidamli, ammo qizdirilganda qattiq eritmalar hosil qiladi. 1000° da 100 g M. 0,5 sm3 vodorodni yutişi mumkin. 1100—1200°da uglerod, uglevodorodlar va uglerod (P)-oksid M. b-n birikib, Mo2S ni hosil qiladi. Uning MoV2, MoV va Mo2V5 kabi boridlari ma'lum. Ular kulrang kristallar bölib, suv va organik erituvçilarda erimaydi. Elektron asboblarda, kermetlar va olovbardoş materiallar sifatida işlatiladi.
M.ning geksakarbonili Mo(SO)() suvda erimaydi, konsentrlangan H2SO4, HNO3, HC1 ta'sirida parçalanadi. Undan metallar, keramik bu-yumlar va grafitni krplaşda (molibdenlaşda) foydalaniladi. M. diselenid MoSe2 qattiq moylagiç sifatida qöllanadi. M. disilitsid MoSi2 esa elektr peçlari qizdirgiçlari materi-ali sifatida va molibden buyumlarni qoplaşda işlatiladi.
Sanoatda M. rudalardan ajratib olinadi. M.ni alyumotermiya yöli b-n MoO3 dan oliş istiqbolli usullardan hisoblanadi.
M. pölat i.ç.da legirlovçi qöşimça, aviatsiya, raketa va atom texnikasida issiklikka çidamli hamda antikorrozion qotişmalar tayyorlaşda qöllanadi.
Ad.: Bazarova J. G., Slojniye oksidi molibdena i volframa s elementami 1— IV grupp., M., 1990; Axmetov N. S, Obşaya i neorganiçeskaya ximiya, M., 1981.
Qudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЛИБДЕН (юн. molibdos — қўрғошин; лот. Molybdaenum), Mo — Менделеев даврий системасининг VI гуруҳ элементи. Тартиб раками 42, ат. м. 95,94. М.ни 1778 й. молибдат кислотаси ва унинг тузлари сифатида К. Шееле очган, 1790 й. П. Гьельм ажратиб олган металл ҳолдаги М. намунаси таркибида углерод ва М. карбиди бўлган. Металл ҳолдаги соф М.ни 1817 й. Й. Я. Берцелиус олган.
М. табиатда кам тарқалган, Ер пўстидаги массаси — 3-10~4%. 20 га яқин минерали мавжуд, булардан муҳими графитни эслатувчи молибденит MoS (молибден ялтироғи)дир. Повелит Са-МоО4, молибдит Fe2(MoO4)3nH2O ва вульфенит РЬМоО4 минераллари ҳам саноат аҳамиятига эга бўлиб, кварцланган жинслар ва гидротермал ҳосилалар таркибида учрайди. Рудаларда М. шеелит, вольфрамит, касситерит, мис ва темир сульфидлари, баъзан берилл тоши б-н ассоциацияланган ҳолда бўлади. АҚШ, Мексика, Чили, Канада, Норвегия, Австралия ва Россияда конлари мавжуд. М.нинг табиатда масса сони 92, 94, 95, 96, 97, 98 ва 100 бўлган 7 та баркарор изотопи бор. Оксидланиш даражаси +2 дан +6 гача.
М. парамагнит, 0,916 К да ўта ўтказувчанлик ҳолатига ўтади, механик хоссалари уни и.ч. пайтидаги механик ва термик шароитларга боғлиқ. Оддий шароитда баркарор, 400° дан юкррида оксидланади, 600° дан юкррида эса М. (III)- оксид МоО3 ни ҳосил қилади. Фтор, хлор ва бром б-н қиздирилганда галогенидлар вужудга келади. Олтингугурт ва водород сульфид б-н қиздириб юқори ҳароратларда М. (П)сульфид MoS2 олинади, кремний б-н 1200° дан юкррида силицид беради. М. зар суви, нитрат кислотаси ва водород пер-оксидда эрийди, сульфат ва нитрат кислоталари аралашмаси унга тез таъсир этади. Оддий шароитда ишкррлар эритмаси таъсирига чидамли, аммо қиздирилганда қаттиқ эритмалар ҳосил қилади. 1000° да 100 г М. 0,5 см3 водородни ютиши мумкин. 1100—1200°да углерод, углеводородлар ва углерод (П)-оксид М. б-н бирикиб, Мо2С ни ҳосил қилади. Унинг МоВ2, МоВ ва Мо2В5 каби боридлари маълум. Улар кулранг кристаллар бўлиб, сув ва органик эритувчиларда эримайди. Электрон асбобларда, керметлар ва оловбардош материаллар сифатида ишлатилади.
М.нинг гексакарбонили Мо(СО)() сувда эримайди, концентрланган H2SO4, HNO3, HC1 таъсирида парчаланади. Ундан металлар, керамик бу-юмлар ва графитни крплашда (молибденлашда) фойдаланилади. М. диселенид MoSe2 қаттиқ мойлагич сифатида қўлланади. М. дисилицид MoSi2 эса электр печлари қиздиргичлари матери-али сифатида ва молибден буюмларни қоплашда ишлатилади.
Саноатда М. рудалардан ажратиб олинади. М.ни алюмотермия йўли б-н МоО3 дан олиш истиқболли усуллардан ҳисобланади.
М. пўлат и.ч.да легирловчи қўшимча, авиация, ракета ва атом техникасида иссикликка чидамли ҳамда антикоррозион қотишмалар тайёрлашда қўлланади.
Ад.: Базарова Ж. Г., Сложные оксиды молибдена и вольфрама с элементами 1— IV групп., М., 1990; Ахметов Н. С, Общая и неорганическая химия, М., 1981.
Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.