Moliya

Moliya — maqsadli pul fondlarini hosil etiş, jamlaş, taqsimlaş va işlatiş yuzasidan paydo böladigan iqtisodiy munosabatlar. M. iqtisodiyotning pul sektorida yuzaga keladi va daromadlar asosida yuz beradi. Pul sektori pul va pulga tenglaştirilgan aktivlarning harakati bölib, buning natijasida pul fondlari vujudga keladi. Maqsadli pul fondlari — bu M. resurslari yoki M. obyektidir. M. subyekti şu fondlarni yaratiş, taqsimlaş va işlatişda iştirok etuvçilar, ya'ni korxonalar (firmalar), turli xöjaliklar, xonadonlar, nodavlat jamoat taşkilotlari va davlat idoralaridan iborat. M. daromad hosil qiliş va uni sarflaşni anglatadi. Daromadlar ilk bor, ya'ni birlamçi taqsimlanganda korxona, davlat va xonadon M.si yuzaga keladi. Bu örinda birlamçi daromadlar hosil böladi, korxona M. fondlarini taşkil etadi, işlovçilar iş haqi oladi va bu xonadon daromadini hosil etadi, korxonalar byudjetga soliq tölaydilar va bu davlat daromadini yuzaga keltiradi. Daromadlar ikkilamçi taqsimlanganda byudjetdan trans-fertlar (tölovlar) va turli maxsus fondlar ajratiladi. Daromadlar kayta taqsimlanganda turli nodavlat va jamoat taşkilotlari korxonalardan, aholidan va byudjetdan pul olib, özining maxsus fondlarini hosil etadi. M. pul munosabatlari sifatida iqtisodiyotda muhim vazifalarini bajaradi: 1. Taqsimlaş vazifasi — jamiyat daromadi bölgan yalpi içki mahsulot (YAIM) pul, qiymat şaklida iqtisodiyot subyektlari örtasida bölinadi, ulardan har biri öz hissasini oladi, öz daromadiga ega böladi. 2. Rivojlantiriş vazifasi — M. fondlaridan pul beriş orqali iqtisodiyot subyektlarining faolligi yuzaga keltiriladi. Rağbatlantiriş M. vositalarini qöllaş orqali, çu-nonçi mukofotlaş, subsidiya, subvensiya ajratiş, jarima soliş, sanatsiya va soliqlarni qöllaş vositasida amalga oşiriladi. Bozor şaroitida asosiy rağbatlantiriş vositasi soliq hisoblanadi. Soliqdan imtiyozlar beriş soliq tölovçilarni qöliga tekkan daromadini oşiradi. Maqsadli imtiyozlar ularni yaxşi işlaşga undaydi. 3. Ijtimoi y himoya vazifasi — noçor aholi qatlamlari davlatdan, korxona va xar xil nodavlat taşkilotlaridan va puldor fuqarolardan moliyaviy yordam oladi. Mazkur vazifani davlat byudjetining ijtimoiy himoya uçun ajratilgan mablağlari bajaradi. 4. Axborot beriş vazifasi — mamlakat va ayrim subyektlarning moliyaviy ahvoli haqida axborot. Moliyaviy ahvolni tavsiflovçi axborot (körsatkiçlar) iqtisodiyotga taşhis qöyişga xizmat qiladi. 5. Nazorat vazifasi — moliyalaştiriş yösinida ajratilgan pulni naqadar maqsadli işlatilişini pul beruvçilar nazorat qiladilar. Şu pulni örinli yoki örinsiz işlatilişiga qarab moliyalaştiriş köpaytiriladi, qisqartiriladi yoki umuman töxtatiladi.

Milliy iqtisodiyotning böğinlariga qarab turli darajada M. amal qiladi. Uning asosiy böğini quyi darajadagi yoki mikromoliyadir. Bunga korxona M. si (buni korporativ M. deb yuritiladi), xonadon M.si, jamoat taşkilotlari M.si, suğurtalaş M.si kabilar kiradi. Davlat M.si makrodarajadagi M.ni taşkil etadi va milliy manfaatlarga xizmat qiladi. Niqoyat milliy iqtisodiyotning eng yukrri darajasi bu metimoliya bölib, bu tabiatan xalqaro M. munosabatlari hisoblanadi, mamlakatlararo yuz beradi, xalqaro M. taşkilotlari orqali amalga oşiriladi. Turli darajadagi M. özining kölami b-n ajralib turadi. M. turli darajadagi moliyalaştiriş usullari jihatidan ham farqlanadi. Korxona, suğurta va xonadon M.si özini özi moliyalaştiriş qoidasiga tayanadi. Davlat moliyasi byudjetdan moliyalaştiriş tamoyillarini qöllaydi. Turli nodavlat taşkilotlari va jamoat taşkilotlari qisman özini özi moliyalaştiradi. Milliy iqtisodiyotning mohiyati va funksiyalari moliya tizimi faoliyatida öz ifodasini topadi.

Ahmadjon Ölmasov.