Monako
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 712–713-b. — ziyouz.com
Monako (Monaco), Monako knyazligi (Principaute de Monaco) — Jan. Yevropada, Örta dengiz so-hilidagi davlat. Mayd. 2 km2. Aholisi 31,8 ming kişi (2001). Poytaxti — Monako ş. M.da monegasklar, fran-suzlar, italyanlar yaşaydi. Rasmiy til — fransuz tili. Dini — katolitsizm. Ma'muriy jihatdan 3 okrugga bölinadi. Bu okruglar bir-biri b-n qöşilib ketgan Monako, Kondamin va Montekarlo ş.laridan iborat.
M. — konstitutsiyali monarxiya (knyazlik). Amaldagi konstitutsiyasi 1962 y. 17 dek. da qabul qilingan. Davlat boşliği — knyaz (1949 y. 9 maydan Renye III). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni knyaz b-n Millim kengaş (parlament) amalgaoşiradi. Ijroiya xrkimiyatini knyaz nomidan Davlat vaziri boşçiligidagi Hukumat kengaşi boşqaradi.
Mil. av. 10— 1-a.larda hoz. M.hududida finikiy, keyinroq yunon manzil-gohlari bölgan. Mil. av. 1-a. da M.darimliklar, keyinçalik arablar, mil. 11-a.ning 2-yarmida genuyaliklar hukmronlik qilgan. 1419 y.dan M. mustaqil knyazlik, 1524 y.dan Ispaniya, 1641 y.dan Fransiya protektorati. Fransiya inqilobi natijasida M.da knyazlik hrkimiyati ağdarilib, mamlakat Fransiyaga qöşib olindi (1793). 1814 y.gi Parij sulhi M. knyazligini tikladi, Vena kongressi (1814—15) qarori b-n M. Sardiniya qirolligi protektoratiga aylandi. 1861 y.dan Fransiya protektorati. 1865 y.da Fransiya b-n bojxona ittifoqini tuzdi. Fransuz Moris Blan M.da qimorxona oçişga konsessiya oldi. «Dengizda çömiliş jamiyati» tuzildi va u Montekarloda qimorxona majmuasini qurdi. Fransiya b-n M. örtasidat.y. qurilgaç (1868), Montekarlodagi qimorxona dunyoga maşxur böldi va M.ning asosiy daromad manbalaridan biriga aylandi.
1899 y. M.da Okeanografiya muzeyi taşkil etildi va u xalqaro okeanografiya tadqiqotlari markazi bölib qoldi. 1911 y. birinçi konstitutsiya joriy qilindi, unda saylab qöyiladigan Milliy kengaş (parlament) közda tutilgan edi. 1959 y.da knyaz Renye III Milliy kengaşni tarkatib, konstitutsiyaning amal qilişini töxtatdi. 1962 y.da yangi konstitutsiya joriy etildi. 1963 y. 18 mayda Fransiya b-n M. örtasida tuzilgan bitimdagi konvensiyaga muvofiq, Fransiya M.dagilarga erkin soliq soliş huquqiga ega böldi. M. — 1993 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 19 noyab. — Millat kuni.
M.da oziq-ovqat, elektrotexnika va radioelektronika, kimyo, farmatsevtika, poligrafiya, kema ta'mirlaş korxonalari bor. 800 ga yaqin xalqaro kompaniya va 50 bank boşqaruvi işlaydi. M. — turizm markazlaridan biri. Bu yerda dunyoga maşhur kurortlar mavjud. Xorijiy sayyoxlarga xizmat körsatiş, kurortlar va qimorxonalar asosiy daromad manbaidir. Pul birligi — fransuz franki.
M.da rasmiy siyosiy partiyalar yöq; turli siyosiy taşkilotlar parlament saylovi vaktida faoliyat yuritadi. M. kasaba uyuşmalari birlaşmasiga 1944 y.da asos solingan. M.da oylik «Gazet Monako — Kot d' Azyur» («Monako gazetasi — Lojuvard soxil», 1976 y.da asos solingan), hukumatning haftalik «Jurnal de Monako» («Monako gazetasi», 1858 y.dan), «Monako aktyualite» («Monako yangiliklari», 1985 y.dan) gaz.lari çiqadi. Montekarlo radiosi va Montekarlo televideniyesi 1954 y.dan mavjud.
M. da boşlanğiç va örta maktablar, hunartexnika bilim yurtlari, Monako ş.da Musiqa akademiyasi bor. M. hududida topilgan £ «S qad. madaniyat iz lari paleolit va neolit davrlariga mansub (Rasadxona, Bosse-Russe ğorlari va b. joylardagi topilmalar). Finikiyaliklar hukmronligi davrida afsonaviy qahramon Melkart yoki Geraklga bağişlangan ibodatxona qurilgan. Gretsiya va Rim xukmronligi davrlariga oid sopol, oltin buyum va zebziynatlar, ayniqsa, köp topilgan. 1215 y.da genuyaliklar M. qöltiği atrofidagi qoya tepasiga kurgan qal'a 16-a.da saroyga aylantirildi va u Monako şahri tarixiy markazining özagi bölib qoddi.
M. san'ati Fransiya va Italiya badiiy madaniyati ta'sirida rivojlandi. Bu yerdagi barça muhtaşam inşoot va binolar fransuz me'morlari loyihasi asosida qurilgan. Turar joylar, asosan, 2—3 qavatli imoratlar tarzida barpo etilgan. Keyingi yillarda baland binolar, köngiloçar muassasalar köplab qurildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОНАКО (Monaco), Монако князлиги (Principaute de Monaco) — Жан. Европада, Ўрта денгиз со-ҳилидаги давлат. Майд. 2 км2. Аҳолиси 31,8 минг киши (2001). Пойтахти — Монако ш. М.да монегасклар, фран-цузлар, итальянлар яшайди. Расмий тил — француз тили. Дини — католицизм. Маъмурий жиҳатдан 3 округга бўлинади. Бу округлар бир-бири б-н қўшилиб кетган Монако, Кондамин ва Монтекарло ш.ларидан иборат.
М. — конституцияли монархия (князлик). Амалдаги конституцияси 1962 й. 17 дек. да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — князь (1949 й. 9 майдан Ренье III). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни князь б-н Миллим кенгаш (парламент) амалгаоширади. Ижроия хркимиятини князь номидан Давлат вазири бошчилигидаги Ҳукумат кенгаши бошқаради.
Мил. ав. 10— 1-а.ларда ҳоз. М.ҳудудида финикий, кейинроқ юнон манзил-гоҳлари бўлган. Мил. ав. 1-а. да М.даримликлар, кейинчалик араблар, мил. 11-а.нинг 2-ярмида генуяликлар ҳукмронлик қилган. 1419 й.дан М. мустақил князлик, 1524 й.дан Испания, 1641 й.дан Франция протекторати. Франция инқилоби натижасида М.да князлик ҳркимияти ағдарилиб, мамлакат Францияга қўшиб олинди (1793). 1814 й.ги Париж сулҳи М. князлигини тиклади, Вена конгресси (1814—15) қарори б-н М. Сардиния қироллиги протекторатига айланди. 1861 й.дан Франция протекторати. 1865 й.да Франция б-н божхона иттифоқини тузди. Француз Морис Блан М.да қиморхона очишга концессия олди. «Денгизда чўмилиш жамияти» тузилди ва у Монтекарлода қиморхона мажмуасини қурди. Франция б-н М. ўртасидат.й. қурилгач (1868), Монтекарлодаги қиморхона дунёга машхур бўлди ва М.нинг асосий даромад манбаларидан бирига айланди.
1899 й. М.да Океанография музейи ташкил этилди ва у халқаро океанография тадқиқотлари маркази бўлиб қолди. 1911 й. биринчи конституция жорий қилинди, унда сайлаб қўйиладиган Миллий кенгаш (парламент) кўзда тутилган эди. 1959 й.да князь Ренье III Миллий кенгашни таркатиб, конституциянинг амал қилишини тўхтатди. 1962 й.да янги конституция жорий этилди. 1963 й. 18 майда Франция б-н М. ўртасида тузилган битимдаги конвенцияга мувофиқ, Франция М.дагиларга эркин солиқ солиш ҳуқуқига эга бўлди. М. — 1993 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 19 нояб. — Миллат куни.
М.да озиқ-овқат, электротехника ва радиоэлектроника, кимё, фармацевтика, полиграфия, кема таъмирлаш корхоналари бор. 800 га яқин халқаро компания ва 50 банк бошқаруви ишлайди. М. — туризм марказларидан бири. Бу ерда дунёга машҳур курортлар мавжуд. Хорижий сайёхларга хизмат кўрсатиш, курортлар ва қиморхоналар асосий даромад манбаидир. Пул бирлиги — француз франки.
М.да расмий сиёсий партиялар йўқ; турли сиёсий ташкилотлар парламент сайлови вактида фаолият юритади. М. касаба уюшмалари бирлашмасига 1944 й.да асос солинган. М.да ойлик «Газет Монако — Кот д’ Азюр» («Монако газетаси — Ложувард сохил», 1976 й.да асос солинган), ҳукуматнинг ҳафталик «Журналь де Монако» («Монако газетаси», 1858 й.дан), «Монако актюалите» («Монако янгиликлари», 1985 й.дан) газ.лари чиқади. Монтекарло радиоси ва Монтекарло телевидениеси 1954 й.дан мавжуд.
М. да бошланғич ва ўрта мактаблар, ҳунартехника билим юртлари, Монако ш.да Мусиқа академияси бор. М. ҳудудида топилган £ «С қад. маданият из лари палеолит ва неолит даврларига мансуб (Расадхона, Боссе-Руссе ғорлари ва б. жойлардаги топилмалар). Финикияликлар ҳукмронлиги даврида афсонавий қаҳрамон Мелькарт ёки Гераклга бағишланган ибодатхона қурилган. Греция ва Рим хукмронлиги даврларига оид сопол, олтин буюм ва зебзийнатлар, айниқса, кўп топилган. 1215 й.да генуяликлар М. қўлтиғи атрофидаги қоя тепасига курган қалъа 16-а.да саройга айлантирилди ва у Монако шаҳри тарихий марказининг ўзаги бўлиб қодди.
М. санъати Франция ва Италия бадиий маданияти таъсирида ривожланди. Бу ердаги барча муҳташам иншоот ва бинолар француз меъморлари лойиҳаси асосида қурилган. Турар жойлар, асосан, 2—3 қаватли иморатлар тарзида барпо этилган. Кейинги йилларда баланд бинолар, кўнгилочар муассасалар кўплаб қурилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.