Mongollar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 721–722-b. — ziyouz.com
Mongollar MONGOLLAR, möğullar (özlarini mongol deb ataydi) — Mongoliyada yaşaydigan asosiy xalq. Ötgan asrning örtasida M. yaşagan hududning jan. kismi XXR tarkibiga kiritilib unga Içki Mongoliya deb nom berilgandan söng, ular Mongoliya M.i va XXR M.iga bölinib ketgan.
Mongoliyada 1,64 mln. kişi, XXRda 5,24 mln. kişi (1990-y.larörtalari), Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Buryatiyada ham yaşaydi. «Möğul» etnonimi Çingizxon davrida tarixga kirib kelgan bölib, u tarkibi murakkab ' bölgan qabilalar ittifoqi nomini anglatgan.
M.ning kelib çiqişi masalasida ham turli fikrlar mavjud. Ayrim xitoy manbalarida M.ning kelib çiqi- . şi turkiy bölib, ularning ilk ajdodlari tatar (tat, dadan)ga borib taqaladi deb körsatiladi. Xorijiy olimlarning aksariyati, jumladan, ayrim Yaponiya va Xitoy tadqiqotçilari M. hunnlarning avlodi deb hisoblaydi. Möğul olimlari, jumladan, Suren Badalax (Suribadalaxa) M.ning qad. turkiy xalq bölmiş «di»larning avlodi, mil. av. 3-a.da govçilardan ajrab çiqqan muoge qabilasi M.ning ilk ajdodidir deb hisoblaydi. Hoz. zamon : xitoy olimlari içida M. tunguslardan (dungxu — şarqiy xörlar demakdir) kelib çiqqan degan fikr çuqur örnaşib bormoqda.
Xitoy manbalarining guvoxligiga qaraganda, M. nilun-möğul (sof möğul) va xamuxe-möğul (omuxta, ya'ni aralaşgan möğul) kabi 2 toifaga bölinadi. 1toifaga dastlab 30 kabila kirgan. Bular içida kök közliklar köp uçrab turgan. Çingizxonning otasi Yasugay bahodir (Asugaybatur) tobe bölgan avlod ham kök köz bölgan. Şu bois u xitoy manbalarida «lanyan çiyati» (kökköz çiyat) deb nomlangan. Bular tarkibiga kirgan qabilalarning eng yiriklari tatar (dadan — aluxay, dutaut, alçi va çagan kabi yirik qabilalardan taşkil topgan ittifoq), qiyot (kele), nayman, jaloyir, merkit (meerçiti, vuduyivuti, meliçi, meliji) va b. bölgan.
12-a.ning 1-çoragida tatar va b. Çingizxon boşçiligida özlarining ğarbidagi va jan.dagi qöşinlarini [kidonlar, qipçoqlar, uyğurlar, naymanlar, keraitlar, merkitlar (marqitlar) va tangutlar] böysundirib, yirik davlatni barpo etganlar. Möğul elati şu davrda şakllangan. Şu sababli M. nomi 13-a. dan boşlab Çingizxonga tarafdor va tobe barça kabila va elatlarning umumiy nomiga aylangan.
13— 14-a.lar köçmançilikka asoslangan möğul saltanatining gullagan davri hisoblanadi. Ayni zamonda M. xalq sifatida şakllangan. 15-a. boşlarida ma'lum siyosiy voqealarga köra, M.ning ğarbiy qismi (4 katta qabiladan iborat bölgan oyrotlar, derben oyrot) ajralib çiqib, 1635 y.da öz davlati — Junğor xonligi (1635— 1758) ni taşkil etgan va Markaziy Osiyodagi yirik kuçga aylangan. 16-a. örtalarida esa şarqiy M. şim. (xalxaliklar) va jan. (uzumçinlar, ordoslar) kabi qismlarga bölinib ketgan.
16—17-a.lardan M. lamaizmga e'tiqod qila boşladi. 17-a. boşlarida Mongoliyani manjurlar bosib olgan. M. deyarli 3 asr (1691 — 1911) mobaynida milliy asoratda yaşaganlar. 1921 y.da ğalaba qilgan Xalq inqilobidan ke-yin M. sotsializm ğoyasiga berilib öz davlatini Möğuliston Xalq Respublikasi deb e'lon qilganlar. 1992 y. dan bu davlat Mongoliya deb ataldi. XXRda yaşaydigan mongol elatlari (xoçinlar, barinlar, ordoslar, uzumçinlar va b.) öz nomlarini saklab kelmoqda. Ularning xöjaligi va moddiy madaniyatida xitoylar va manjurlarning ta'siri kuçli. M.ning azaliy maşğuloti çorvaçilik hisoblanadi. Dehqonçilik M.ga kidonlar davridan beri ma'lum, asosiy ekin lalmikor ğallaçilik (buğdoy, arpa), ovçilik (xöjaligi va madaniyati haqida q. Mongoliya).
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОНГОЛЛАР, мўғуллар (ўзларини монгол деб атайди) — Монголияда яшайдиган асосий халқ. Ўтган асрнинг ўртасида М. яшаган ҳудуднинг жан. кисми ХХР таркибига киритилиб унга Ички Монголия деб ном берилгандан сўнг, улар Монголия М.и ва ХХР М.ига бўлиниб кетган.
Монголияда 1,64 млн. киши, ХХРда 5,24 млн. киши (1990-й.ларўрталари), Россия Федерацияси таркибидаги Бурятияда ҳам яшайди. «Мўғул» этноними Чингизхон даврида тарихга кириб келган бўлиб, у таркиби мураккаб ‘ бўлган қабилалар иттифоқи номини англатган.
М.нинг келиб чиқиши масаласида ҳам турли фикрлар мавжуд. Айрим хитой манбаларида М.нинг келиб чиқи- . ши туркий бўлиб, уларнинг илк аждодлари татар (тат, дадан)га бориб тақалади деб кўрсатилади. Хорижий олимларнинг аксарияти, жумладан, айрим Япония ва Хитой тадқиқотчилари М. ҳуннларнинг авлоди деб ҳисоблайди. Мўғул олимлари, жумладан, Сурен Бадалах (Сурибадалаха) М.нинг қад. туркий халқ бўлмиш «ди»ларнинг авлоди, мил. ав. 3-а.да говчилардан ажраб чиққан муогэ қабиласи М.нинг илк аждодидир деб ҳисоблайди. Ҳоз. замон : хитой олимлари ичида М. тунгуслардан (дунгху — шарқий хўрлар демакдир) келиб чиққан деган фикр чуқур ўрнашиб бормоқда.
Хитой манбаларининг гувохлигига қараганда, М. нилун-мўғул (соф мўғул) ва хамухэ-мўғул (омухта, яъни аралашган мўғул) каби 2 тоифага бўлинади. 1тоифага дастлаб 30 кабила кирган. Булар ичида кўк кўзликлар кўп учраб турган. Чингизхоннинг отаси Ясугай баҳодир (Асугайбатур) тобе бўлган авлод ҳам кўк кўз бўлган. Шу боис у хитой манбаларида «ланьян чияти» (кўккўз чият) деб номланган. Булар таркибига кирган қабилаларнинг энг йириклари татар (дадан — алухай, дутаут, алчи ва чаган каби йирик қабилалардан ташкил топган иттифоқ), қиёт (кэле), найман, жалойир, меркит (меэрчити, вудуйивути, меличи, мелижи) ва б. бўлган.
12-а.нинг 1-чорагида татар ва б. Чингизхон бошчилигида ўзларининг ғарбидаги ва жан.даги қўшинларини [кидонлар, қипчоқлар, уйғурлар, найманлар, кераитлар, меркитлар (марқитлар) ва тангутлар] бўйсундириб, йирик давлатни барпо этганлар. Мўғул элати шу даврда шаклланган. Шу сабабли М. номи 13-а. дан бошлаб Чингизхонга тарафдор ва тобе барча кабила ва элатларнинг умумий номига айланган.
13— 14-а.лар кўчманчиликка асосланган мўғул салтанатининг гуллаган даври ҳисобланади. Айни замонда М. халқ сифатида шаклланган. 15-а. бошларида маълум сиёсий воқеаларга кўра, М.нинг ғарбий қисми (4 катта қабиладан иборат бўлган ойротлар, дербен ойрот) ажралиб чиқиб, 1635 й.да ўз давлати — Жунғор хонлиги (1635— 1758) ни ташкил этган ва Марказий Осиёдаги йирик кучга айланган. 16-а. ўрталарида эса шарқий М. шим. (халхаликлар) ва жан. (узумчинлар, ордослар) каби қисмларга бўлиниб кетган.
16—17-а.лардан М. ламаизмга эътиқод қила бошлади. 17-а. бошларида Монголияни манжурлар босиб олган. М. деярли 3 аср (1691 — 1911) мобайнида миллий асоратда яшаганлар. 1921 й.да ғалаба қилган Халқ инқилобидан ке-йин М. социализм ғоясига берилиб ўз давлатини Мўғулистон Халқ Республикаси деб эълон қилганлар. 1992 й. дан бу давлат Монголия деб аталди. ХХРда яшайдиган монгол элатлари (хочинлар, баринлар, ордослар, узумчинлар ва б.) ўз номларини саклаб келмоқда. Уларнинг хўжалиги ва моддий маданиятида хитойлар ва манжурларнинг таъсири кучли. М.нинг азалий машғулоти чорвачилик ҳисобланади. Деҳқончилик М.га кидонлар давридан бери маълум, асосий экин лалмикор ғаллачилик (буғдой, арпа), овчилик (хўжалиги ва маданияти ҳақида қ. Монголия).
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.