Monopoliya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 729–730-b. — ziyouz.com
Monopoliya (yun. mono — tanho, poleo — sotaman) — iqtisodiyotning bir sohasida tanho hukmronlik; bozorni taşkil etiş şakli. Bunday bozorlarda yagona sotuvçi öz tovari b-n fa-oliyat körsatadi, boşqa tarmoqlarda bunday tovarning örinbosari bölmaydi. M. işlab çiqariş vositalari, iş kuçi va yaratilgan mahsulotlar asosiy qismining ozçilik korxonalar, so-hibkor şaxslar yoki davlat qölida töplanişi natijasida paydo böladi. M. körinişlari qadimdan mavjud. Noyob maxsulot yetiştiriladigan yerlar, konlar, suv havzalari, örmonlar va b. tabiiy manbalar ozçilik qölida töplanib, egalariga monopol mavqe bergan, ular ma'lum mahsulotni bozorgatanho yetkazib beruvçilarga aylanib, u yerda hukmron bölganlar. M. öz tabiatiga köra i.ç. da turğunlik paydo qiladi, çunki monopol mavqega tayanib, sarflarni kamaytirmay foyda köriş, raqobatning yöqligi yoki zaifligidan foydalanib bozorga öz izmini ötkaziş mumkin. M. bozor munosabatlarini çeklaydi, şu sababli hatto bozor iqtisodiyoti hukmron davlatlar mono-poliyaga qarşi çoratadbirlarni köradilar. M.ning asosiy şakllari — kartel, sindikat, trest, konsernlar hisoblanadi (q. Monopoliyaga karşi sonunçilik).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОНОПОЛИЯ (юн. mono — танҳо, poleo — сотаман) — иқтисодиётнинг бир соҳасида танҳо ҳукмронлик; бозорни ташкил этиш шакли. Бундай бозорларда ягона сотувчи ўз товари б-н фа-олият кўрсатади, бошқа тармоқларда бундай товарнинг ўринбосари бўлмайди. М. ишлаб чиқариш воситалари, иш кучи ва яратилган маҳсулотлар асосий қисмининг озчилик корхоналар, со-ҳибкор шахслар ёки давлат қўлида тўпланиши натижасида пайдо бўлади. М. кўринишлари қадимдан мавжуд. Ноёб махсулот етиштириладиган ерлар, конлар, сув ҳавзалари, ўрмонлар ва б. табиий манбалар озчилик қўлида тўпланиб, эгаларига монопол мавқе берган, улар маълум маҳсулотни бозоргатанҳо етказиб берувчиларга айланиб, у ерда ҳукмрон бўлганлар. М. ўз табиатига кўра и.ч. да турғунлик пайдо қилади, чунки монопол мавқега таяниб, сарфларни камайтирмай фойда кўриш, рақобатнинг йўқлиги ёки заифлигидан фойдаланиб бозорга ўз измини ўтказиш мумкин. М. бозор муносабатларини чеклайди, шу сабабли ҳатто бозор иқтисодиёти ҳукмрон давлатлар моно-полияга қарши чоратадбирларни кўрадилар. М.нинг асосий шакллари — картель, синдикат, трест, концернлар ҳисобланади (қ. Монополияга карши цонунчилик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.