Monopoliyaga qarşi qonunçilik

Monopoliyaga qarşi qonunçilik — davlatning monopoliyaga karşi kuraş siyosati. Dunyo tajribasiga köra, M.k.q., asosan, quyidagi yönalişlar böyiça şakllandi. Birinçidan, i.ç. (tarmoq)ni boşqaruvçi qonunlar. Bu qonunlarga binoan, odatda, heç bir korxona (korporatsiya)ning biror turdagi mahsulot i.ç.ning yarmidan ortiğini nazorat qilişga huquq berilmaydi. Ikkinçidan, barça yirik korporatsiyalar iştirokçilari boşqa korporatsiyalar aksiyalarining ma'lum çeklangan mikdoridan ortiğiga ega böla olmasligi belgilab qöyiladi. Uçinçidan, narxlarni bozor muvozanati belgilagan darajadan yuqori yoki past turişini, narx ustidan kelişib olişni taqiqlovçi kartellarta karşi qonunlar joriy qilinadi.

Davlatning monopoliyalarga qarşi siyosati milliy iqtisodiyotida raqobat oddindan şakllanib bölgan mamlakatlarda raqobatçilik muhitini takomillaştirişga, bozor iqtisodiyotiga ötayotgan mamlakatlarda esa bu muhitni şakllantirişga qaratilgan. Bozorda monopoliyani örnatişga urinişlar va monopol mavqeni suiiste'mol qilişni taqikdaydigan trestlarga qarşi birinçi qonun — Şerman qonuni AQŞda 1890 y.da qabul qilingan. M.q.q. va uni amalga oşiriş uçun zarur bölgan çoratadbirlar har bir mamlakatda şaroit taqozo etgan şakllarda amal qiladi. Rivojlangan barça davlatlarda soğlom raqobat muhitini himoya qiliş maqsadida turli körinişdagi, monopolistik foaliyatlar ustidan davlat tomonidan tartibga soliş amalga oşiriladi. Mac, AQŞda monopoliyaga qarşi davlat siyosati — Federal savdo komissiyasi va Adliya departamentining trestlarga qarşi boşqarmasi, Rossiyada — Monopoliyaga qarşi siyosat va tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş vazirligi, Yaponiya va Jan. Koreyada — Halol raqobat böyiça komissiya, Yevropa Ittifoqida esa — Raqobat böyiça komissiya tomonidan amalga oşiriladi.

Özbekistonda monopoliyaga qarşi organ 1992 y. da Özbekiston Respublikasi Moliya vazirligining Monopoliyaga karşi va narx siyosati boş boşqarmasi sifatida taşkil qilindi. 1996 y. 15 mayda uşbu boşqarma negizida Moliya vazirligi huzurida Mo-nopoliyadan çiqariş va raqobatni rivojlantiriş qömitasi taşkil etildi. 2000 y. 2 avg.da Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Özbekiston Respublikasi Monopoliyadan çiqariş va raqobatni rivojlantiriş Davlat qömitasini taşkil etiş töğrisida»gi farmoniga asosan monopoliyaga qarşi organ Moliya vazirligi tarkibidan çiqarilib, mustaqil davlat qömitasiga aylantirildi.

Özbekiston davlatining raqobatçilik muhitini şakllantirişga qaratilgan siyosatida xususiylaştiriş, davlat mulki hisobidan mulkçilikning boşqa şakllarini vujudga keltiriş asosiy örin tutadi. Xususiylaştiriş natijasida, birinçidan, mulk öz egalari qöliga topşirilsa, ikkinçidan, köp ukladli iqtisodiyot va raqobatçilik muxiti vujudga keladi.

Raqobatni şakllantirişda iqtisodiyotning davlat korxonalari saqlanib qolişi kerak bölgan sohalardagi korxonalar uçun ularning bozor şaroitlariga tarkiban moslaşuviga imkon beradigan xöjalik yuritiş mexanizmini i.ç. muhim örin egallaydi. Bu mexanizm davlat korxonalari iqtisodiy jihatdan erkin bölişini, ularning faoliyati tijoratlaşgan bölişini nazarda tutadi. Bozor iqtisodi-yotiga ötiş davrida raqobatning asosiy usuli narx bölganligi sababli, narxlarni erkin qöyib yuboriş raqobatli muhitni vujudga keltirişning asosiy talabi hisoblanadi. Şu maqsadda Özbekistonda «Monopolistik faoliyatini çeklaş töğrisida»gi qonun (1992 y. 3 avg.) qabul qilindi hamda uning asosida raqobatçilikni rivojlantirişga karatilgan bir turkum normativ hujjatlar işlab çiqildi. Mazkur qonunga köra, bozorda ataylab takçillik yaratiş, narxlarni mo-nopollaştiriş, raqobatçilarning bozorga kirib borişiga tösqinlik qiliş, raqobatning ğirrom usullarini qöllaş man etiladi.

Hoz. davrda Özbekistonda, agar korxona işlab çiqargan muayyan mahsulotlar tovarlar bozoridagi şunday mahsulotning 35% dan ortiq bölsa, bu korxona monopolist korxona sifatida Davlat reyestriga kiritiladi (oziq-ovqat tovarlari guruhi uçun bunday mezon darajasi 20% qilib belgilangan).

Respublikada monopoliyalar röyxatiga kirgan korxona (tarmoq)larning bozordagi mavqeini tartibga solişda bir qator usullardan: a) monopol mav-qedagi mahsulotlarga narxlarning eng yuqori darajasini yoki rentabellik çegarasini belgilab qöyiş; b) öz monopol mavqeini suiiste'mol qilgan monopolik birlaşmalarni bulib taşlaş yoki maydalaştiriş usullaridan foydalaniladi. Özbekiston Respublikasining «Iste'molçilarning hu-qukdarini himoya qiliş tuğrisida» (1996 y. 26 apr.) qonuni asosida ğirrom raqobatga, şu jumladan, bozorlarga belgilangan talablarga javob bermaydigan tovarlarning kirişiga yöl qöymaydigan mexanizmni yaratişga ham alohida e'tibor berilgan.

Özbekiston Respublikasining «Tovar bozorlarida monopolistax faoliyatni çeklaş va raqobat töğrisida» qonuni (1996 y. 27 dek.) monopolistlar tomonidan hukmronlik mavqeini suiiste'mol qilişning oldini oliş va mo-nopoliyadan çiqariş va soğlom raqobat muhitini yaratiş maqsadlarini közlaydi. Iqtisodiyotning ayrim tarmoqdarida raqobat muhitini şakllantiriş iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas. Bu tarmoqdagi korxonalar, odatda, «tabiiy monopoliyalar» deb ataladi. Özbekiston Respublikasining «Tabiiy monopoliyalar töğrisida»gi qonunida (1997 y. 25 apr; yangi tahrirda 1999 y. 19 avg.) respublikada tabiiy mo-nopoliyalarga nisbatan davlat siyosatining huquqiy asoslari belgilab berildi. Özbekistonda iktisodiy islohrtlarning tub mohiyatidan kelib çiqqan holda monopoliyalarga qarşi va tabiiy monopoliyalar töğrisidagi qonunçilik takomillaştirilib, ularning Yevropa Ittifoqi va b. rivojlangan qonunçilik andozalariga mos kelişi ta'minlab borilmoqda.

Salimjon Dösmatov.