Monopollaşgan bozor
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 731–732-b. — ziyouz.com
Monopollaşgan bozor - ozçilik sotuvçilar va xaridorlar hukmron, raqobat çeklangan yoki mavjud bölmagan bozor. Uning monopol raqobatli, oligopolistik, sof monopoliya bozori turlari bor. Monopol raqobatli bozorda firmalar köp bölganidan ulardan har birining tovarlar sotişdagi hissasi kiçik böladi, natijada ular bozorni çeklangan holda nazorat qiladilar. Ular yaşirin kelişuv asosida özaro til biriktira olmaydilar, bu b-n mazkur bozor oligopolistik bozor (guruh monopoliyasi)dan farqlanadi. M.b.da firmalar mustaqil bölganidan öz bozorida bir-biri b-n raqobatlaşadi. Lekin raqobatning asosiy usuli narx b-n raqobatlaşuv emas, balki sifat jihatidan bir-biridan farqlanuvçi mahsulot b-n bozorga çiqiş hisoblanadi. M.b. yangi firmalarning kirib kelişi uçun oçiq hisoblanadi. Şu bois bu yerda raqobat çeklanmaydi, aksinça, kengayib turadi. Yangi firmalar kirib kelganda taklif köpayib, narxlar tuşib ketadi, natijada zarar ham kötariladi. Zarar körganlar bozordan çiqib ketişgaç, narxlar oşadi, foyda maksimumlaşadi. Bunday bozorda tovarlarni mukammallaştiriş sotiş hajmini oşirib, foyda miqdorini köpaytiradi. Raqobatda modernizatsiyadan taşqari, reklama ham keng qöllanadi. M.b.ning monopollaşuv darajasi amerikalik iqtisodçi A. P. Lerner (1903—1983) indeksi (L) b-n aniqlanadi:
P-Wm bu yerda R — narx; Wm — meyoriy xarajatlar. Indeks qiymati 0 dan 1 gaça özgaradi. Uning qiymati 1 ga kançalik yaqin bölsa, firma monopoliyasi şu qadar kuçli hisoblanadi.
Xidirnazar Allaqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОНОПОЛЛАШГАН БОЗОР - озчилик сотувчилар ва харидорлар ҳукмрон, рақобат чекланган ёки мавжуд бўлмаган бозор. Унинг монопол рақобатли, олигополистик, соф монополия бозори турлари бор. Монопол рақобатли бозорда фирмалар кўп бўлганидан улардан ҳар бирининг товарлар сотишдаги ҳиссаси кичик бўлади, натижада улар бозорни чекланган ҳолда назорат қиладилар. Улар яширин келишув асосида ўзаро тил бириктира олмайдилар, бу б-н мазкур бозор олигополистик бозор (гуруҳ монополияси)дан фарқланади. М.б.да фирмалар мустақил бўлганидан ўз бозорида бир-бири б-н рақобатлашади. Лекин рақобатнинг асосий усули нарх б-н рақобатлашув эмас, балки сифат жиҳатидан бир-биридан фарқланувчи маҳсулот б-н бозорга чиқиш ҳисобланади. М.б. янги фирмаларнинг кириб келиши учун очиқ ҳисобланади. Шу боис бу ерда рақобат чекланмайди, аксинча, кенгайиб туради. Янги фирмалар кириб келганда таклиф кўпайиб, нархлар тушиб кетади, натижада зарар ҳам кўтарилади. Зарар кўрганлар бозордан чиқиб кетишгач, нархлар ошади, фойда максимумлашади. Бундай бозорда товарларни мукаммаллаштириш сотиш ҳажмини ошириб, фойда миқдорини кўпайтиради. Рақобатда модернизациядан ташқари, реклама ҳам кенг қўлланади. М.б.нинг монополлашув даражаси америкалик иқтисодчи А. П. Лернер (1903—1983) индекси (L) б-н аниқланади:
P-Wm бу ерда Р — нарх; Wm — меъёрий харажатлар. Индекс қиймати 0 дан 1 гача ўзгаради. Унинг қиймати 1 га канчалик яқин бўлса, фирма монополияси шу қадар кучли ҳисобланади.
Хидирназар Аллақулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.