Monumental haykaltaroşlik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 740-b. — ziyouz.com
Monumental haykaltaroşlik M O N U M Ye N T A L HAYKALTAROŞLIK — haykaltaroşlikttg me'morlik va şaharsozlik b-n boğliq turi. Öz körinişiga köra, dumaloq (mukammal) va/)yelbe0 turlariga bölinadi. M.h. asarlari özida katta mazmun ifoda etadi hamda mustaqil ijtimoiy xususiyatga ega bölib, bevosita atrof muhit, me'moriy binolar b-n uyğunlaştiriladi. Asarlari uzokdan tomoşa qilişga möljallanganligi uçun kattakatta, yaxlit şakllardan keng foydalaniladi; maydonlar, istirohat boğlari, xiyobonlar, köça va b.ga örnatiladi, şuningdek, bino devorlariga işlangan haykallar ham M.h.ga taalluklidir. M.h.ga muhim tarixiy voqealar, atoqli şaxslar xotirasini abadiylaştiriş maqsadida örnatilgan monument, yodgorliklar, haykaltaroşlik majmu-alari, şuningdek, bezak haykaltaroşligi (mas, Navoiy teatri binosi oldidagi favvora va b.) asarlari kiradi. Asar rangini haykal uçun işlatilayotgan xom aşyo (marmar, granit, bronza va b.) belgilaydi.
M.h. ijtimoiy taraqqiyot b-n boğliq holda rivojlangan. Qad. Misrda, Ğarbiy Osiyo, Hindiston, Xitoy va b. şarq mamlakatlarida muhim örin egallagan. Yunoniston va Rimda uning nodir namunalari yaratilgan. Örta asr Yevropa mamlakatlari san'atida muhim rol öynagan: sobor, ibodatxonalar, ularni örab turgan maydonlar haykaltaroşlik asarlari b-n bezatilgan. Uyğoniş davrida insonparvarlik ğoyalari b-n suğorilgan M.h. namunalari işlandi (Donatello, Mikelanjelo va b.), 17—20-a.larda yangi mazmun va nafis ğoyalar b-n boyidi (L. Bernini, O. Roden, F. Kramer va b.).
Özbekiston hududi (Xolçayon, Dalvarzintepa, Ayritom, Quva va b.)da qadimda M.h.ning ajoyib namunalari yaratilgan. Arablar istilosidan ke-yin bu san'at turi amaliyotdan çiqib ketgan; faqat 19-a. oxiri —20-a. boşlaridan yana jonlandi. Toşkent, Samarqandda ilk namunalari (Samarqandda «Ozodlik», Toşkentda Navoiy haykali va h.k.) bunyod etildi.
M.h.ning yangi taraqqiyot davri 60— 80-y.larga töğri keladi (A. Ikromov, Oy-bek, S. Rahimov, hamid Olimjon va b. haykallar). Ayniqsa, mustaqillikdan keyin M.x,. yangi millim mavzular b-n boyidi: Özbekistonning buyuk şaxslariga me'moriy haykaltaroşlik majmualari, mahobatli haykallar (Amir Temur, Alişer Navoiy, Bobur, Jaloliddin Manguberdi, Al-Farğoniy, Alpomiş va b.) barpo etildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
М О Н У М Е Н Т А Л ҲАЙКАЛТАРОШЛИК — ҳайкалтарошликттг меъморлик ва шаҳарсозлик б-н боғлиқ тури. Ўз кўринишига кўра, думалоқ (мукаммал) ва/)елбе0 турларига бўлинади. М.ҳ. асарлари ўзида катта мазмун ифода этади ҳамда мустақил ижтимоий хусусиятга эга бўлиб, бевосита атроф муҳит, меъморий бинолар б-н уйғунлаштирилади. Асарлари узокдан томоша қилишга мўлжалланганлиги учун каттакатта, яхлит шакллардан кенг фойдаланилади; майдонлар, истироҳат боғлари, хиёбонлар, кўча ва б.га ўрнатилади, шунингдек, бино деворларига ишланган ҳайкаллар ҳам М.ҳ.га тааллуклидир. М.ҳ.га муҳим тарихий воқеалар, атоқли шахслар хотирасини абадийлаштириш мақсадида ўрнатилган монумент, ёдгорликлар, ҳайкалтарошлик мажму-алари, шунингдек, безак ҳайкалтарошлиги (мас, Навоий театри биноси олдидаги фаввора ва б.) асарлари киради. Асар рангини ҳайкал учун ишлатилаётган хом ашё (мармар, гранит, бронза ва б.) белгилайди.
М.ҳ. ижтимоий тараққиёт б-н боғлиқ ҳолда ривожланган. Қад. Мисрда, Ғарбий Осиё, Ҳиндистон, Хитой ва б. шарқ мамлакатларида муҳим ўрин эгаллаган. Юнонистон ва Римда унинг нодир намуналари яратилган. Ўрта аср Европа мамлакатлари санъатида муҳим роль ўйнаган: собор, ибодатхоналар, уларни ўраб турган майдонлар ҳайкалтарошлик асарлари б-н безатилган. Уйғониш даврида инсонпарварлик ғоялари б-н суғорилган М.ҳ. намуналари ишланди (Донателло, Микеланжело ва б.), 17—20-а.ларда янги мазмун ва нафис ғоялар б-н бойиди (Л. Бернини, О. Роден, Ф. Крамер ва б.).
Ўзбекистон ҳудуди (Холчаён, Далварзинтепа, Айритом, Қува ва б.)да қадимда М.ҳ.нинг ажойиб намуналари яратилган. Араблар истилосидан ке-йин бу санъат тури амалиётдан чиқиб кетган; фақат 19-а. охири —20-а. бошларидан яна жонланди. Тошкент, Самарқандда илк намуналари (Самарқандда «Озодлик», Тошкентда Навоий ҳайкали ва ҳ.к.) бунёд этилди.
М.ҳ.нинг янги тараққиёт даври 60— 80-й.ларга тўғри келади (А. Икромов, Ой-бек, С. Раҳимов, ҳамид Олимжон ва б. ҳайкаллар). Айниқса, мустақилликдан кейин М.х,. янги миллим мавзулар б-н бойиди: Ўзбекистоннинг буюк шахсларига меъморий ҳайкалтарошлик мажмуалари, маҳобатли ҳайкаллар (Амир Темур, Алишер Навоий, Бобур, Жалолиддин Мангуберди, Ал-Фарғоний, Алпомиш ва б.) барпо этилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.