Monumental rangtasvir
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 739-b. — ziyouz.com
Monumental rangtasvir rangtasviryaing me'morlik b-n boğliq turi; binolarning içki qismi, şiftlari, qisman binoning taşqi tomoni devorlariga işlangan tasvirlar. M.r. jamiyat hayotidan olingan muhim voqea va hodisalar, çuqur falsafiy tuşunçalarni aks ettiradi. Uzoqdan körişga möljallanganligi uçun obrazlarni umumlaşma tarzda tasvirlaşga, mayda qismlardan kamroq foydalanişga qarakat qilinadi. Ranglar ham birmunça şartli olinişi mumkin.
Işlaniş usuliga köra, freska, plafon va namoyon (panno)larga bölinadi (yana k, Devoriyrassomlik). M.r. qad. san'at turi bölib, ibtidoiy odamlarning ğor devorlariga işlagan rasmlari (mas, Zarautsoy rasmlari va b.) uning ilk namunalaridir. Qad. va örta asrlarda nihryatda rivojlandi va yetakçi san'at turlaridan biriga aylandi. Qad. Misr va Yunonistonda keng rivojlandi, keyinroq Vizantiya va b.da ham M.r.ning nodir namunalari yaratildi. Ayniqsa Uyğoniş davrida özining qaqiqiy rivojlaniş bosqiçiga erişdi. Mikelanjeloning Vatikan saroyiga işlagan devoriy rasmlari, Vero-nezening kompozitsiyalari şu davrning nodir yodgorliklaridir. Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda bu san'at qad. va örta asrlar davrida rivojlandi. Bu davrda şohlar, zodagonlarning uylari, saroy va ibodatxonalar köp şaklli, harakatga boy rassomlik asarlari b-n ziynatlandi (Tuproqqal'a, Varaxşa, Bolaliktepa, Afrosiyob va b.), Te-mur va temuriylar davrida ham M.r. ning ajoyib namunalari yaratilgan.
Özbekistonda M.r.ning yangi rivojlaniş bosqiçi 20-a. 30—50-y.lariga töğri keladi. Şu yillardan jamoat va ma'muriy binolarni bezaş rivojlandi. Özbekiston tabiati, kundalik tur-muş, fan, mehnat mavzuidagi kompozitsiyalar yaratildi, mumtoz özbek adabiyotidan olingan syujetlarga rasmlar çizildi (Navoiy teatri binosi devorlariga işlangan namoyonlar; mualliflari Ç. Ahmarov, Ö. Tansiqboyev, V. Çeprakov va b.). 60—80-y.larda ham M.r.da yuksak darajadagi asarlar yaratildi. V. Jmakin, Q. Soipov, B. Jalolov, I. Lipene, V. Burmakin va b.ning freska, mozaika, vitraj va b. asarlari
yuzaga keldi. Özbekiston mustaqillikka erişganidan keyingi yillarda M.r. yangi milliy mazmunmavzular b-n boyimoqda (Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Özbekiston tarixi davlat muzeyi va b.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОНУМЕНТАЛ РАНГТАСВИР рангтасвиряинг меъморлик б-н боғлиқ тури; биноларнинг ички қисми, шифтлари, қисман бинонинг ташқи томони деворларига ишланган тасвирлар. М.р. жамият ҳаётидан олинган муҳим воқеа ва ҳодисалар, чуқур фалсафий тушунчаларни акс эттиради. Узоқдан кўришга мўлжалланганлиги учун образларни умумлашма тарзда тасвирлашга, майда қисмлардан камроқ фойдаланишга қаракат қилинади. Ранглар ҳам бирмунча шартли олиниши мумкин.
Ишланиш усулига кўра, фреска, плафон ва намоён (панно)ларга бўлинади (яна к, Деворийрассомлик). М.р. қад. санъат тури бўлиб, ибтидоий одамларнинг ғор деворларига ишлаган расмлари (мас, Зараутсой расмлари ва б.) унинг илк намуналаридир. Қад. ва ўрта асрларда ниҳрятда ривожланди ва етакчи санъат турларидан бирига айланди. Қад. Миср ва Юнонистонда кенг ривожланди, кейинроқ Византия ва б.да ҳам М.р.нинг нодир намуналари яратилди. Айниқса Уйғониш даврида ўзининг қақиқий ривожланиш босқичига эришди. Микеланжелонынг Ватикан саройига ишлаган деворий расмлари, Веро-незенинг композициялари шу даврнинг нодир ёдгорликларидир. Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда бу санъат қад. ва ўрта асрлар даврида ривожланди. Бу даврда шоҳлар, зодагонларнинг уйлари, сарой ва ибодатхоналар кўп шаклли, ҳаракатга бой рассомлик асарлари б-н зийнатланди (Тупроққалъа, Варахша, Болаликтепа, Афросиёб ва б.), Те-мур ва темурийлар даврида ҳам М.р. нинг ажойиб намуналари яратилган.
Ўзбекистонда М.р.нинг янги ривожланиш босқичи 20-а. 30—50-й.ларига тўғри келади. Шу йиллардан жамоат ва маъмурий биноларни безаш ривожланди. Ўзбекистон табиати, кундалик тур-муш, фан, меҳнат мавзуидаги композициялар яратилди, мумтоз ўзбек адабиётидан олинган сюжетларга расмлар чизилди (Навоий театри биноси деворларига ишланган намоёнлар; муаллифлари Ч. Аҳмаров, Ў. Тансиқбоев, В. Чепраков ва б.). 60—80-й.ларда ҳам М.р.да юксак даражадаги асарлар яратилди. В. Жмакин, Қ. Соипов, Б. Жалолов, И. Липене, В. Бурмакин ва б.нинг фреска, мозаика, витраж ва б. асарлари
юзага келди. Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейинги йилларда М.р. янги миллий мазмунмавзулар б-н бойимоқда (Темурийлар тарихи давлат музейи, Ўзбекистон тарихи давлат музейи ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.