Mordoviya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 744–746-b. — ziyouz.com
Mordoviya MORDOVIYA, Mordoviya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Şarqiy Yevropa tekisligida Volga havzasida joylaşgan. Mayd. 26,2 ming km2. Aholisi 937,1 ming kişi (1999). Poytaxti— Saransk ş. Ma'muriy jixatdan 22 tuman, 7 şaharga bölinadi.
Davlat tuzumi. M.— respublika. Davlat boşliği — respublika boşliği. Qonun çiqaruvçi organi — davlat majlisi (parlament). Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. M.ning şim.-ğarbiy şemila Oka-Don tekisligi, jan.-şarqiy qismida Volga böyi qirlari bor. Foydali qazilmalari: ohaktoş, dolomit, torf, mergel, gil, qumtoş. Iklimi mötadil kontinental. Yanv.
ning örtaça t-rasi —11,2°, iyulniki 19,2°. Yillik yoğin 450-525 mm. M. hududidan Okaning irşa va Sura daryolari oqib ötadi. Tuproği — podzollaşgan qora tuproq, kulrang örmon, çimli podzol, dare vodiylarida allyuvial va torf-botqoqli tuprokdar. Respublika hududining 1/4 qismi örmon. Böri, los, börsiq, qunduz, krot, ondatra, tulki, oq va malla tovuşqonlar, quşlardan qur, kulrang kaklik, karqur bor, suvda baliq köp uçraydi. M. qöriqxonasi taşkil etilgan.
Aholisi. M.da mordvalar (32%), ruslar (61%), tatarlar (5%) yaşaydi. Rasmiy til —rus tili. Şaxar aholisi — 57,8%. Yirik şaharlari — Saransk, Ruzayevka, Kovilkino.
Tarixi. M. hududidan topilgan qad. yodgorliklar neolit davriga mansubligi aniqlangan. Mil. av. 7-a.dan — mil. 5-a.gaça yaşagan qabilalar ötroq qayot keçirib, dehqonçilik, çorvaçilik, ovçilik va baliqçilik b-n şuğullanişgan. Mordva kabilalari birinçi marta 6-a.ga oid yozma manbalarda kayd etilgan. 10-a. da Vizantiya imperatori Konstantin VII Mordiyu (Mordiu) mamlakatini tilga olgan. 13—15-a.larda möğullar zulmiga qarşi mordvalar rus xalqi b-n birga kuraşdi. Qozon xonligi kulagaç (1552), mordvalar Rossiya davlati tarkibida. Ammo dehkrnlar va hunarmandlarga oğir soliqlar solinişi, mordvalarga xristian dini zörlik b-n tiqiştirilişi sababli ular ommaviy ravişda Volga orqasiga, keyinçalik Ural va Sibirga qoçişga majbur böldilar. Şundan keyingi yillarda Rossiya imperiyasi tarkibidagi boşqa millatlar boşiga tuşgan kulfatlarga mordva xalqi ham duçor böldi. Oktyabr inkilobidan söng M.da şöro hokimiyati örnatildi. 1928 y.da Örta Volga ölkasi tarkibida Mordva okrugi taşkil etildi. U 1930 y.da muxtor okrugga, 1934 y.da muxtor respublikaga aylantirildi. 1990 y.dek. da respublikaning davlat suvereniteti haqida Deklaratsiya qabul qilindi. 1991 y.da prezident lavozimi joriy etildi. 1994 y.dan Mordoviya Respublikasi deb atala boşladi.
Xöjaligi. M. — industrial-agrar ölka. Yalpi mahsulotning 70% sanoatda hosil qilinadi. Maşinasozlik va metall işlaş (elektrotexnika, asbobsozlik, oğir va kimyo maşinasozligi), kimyo, yoğoçsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati, binokorlik materiallari i.ç. sanoatning asosiy tarmoqlari hisoblanadi. Sanoat i.ç.da maşinasozlikning salmoği 50% ni, yengil va oziq-ovqat tarmoğining salmoği esa 30% ni taşkil etadi. «Lisma», «Layme» aksiyadorlik jamiyatlari elektr çiroklar, yoritkiç texnikasi uskunalari, rangli televizorlar, «SAREKS», «Sentrolit» korxonalari ekskavatorlar, avtomobil sanoati uçun uzel va detallar işlab çikaradi. Umet, Kiselevka, Ardatovda yoğoçsozlik, Kondrovka, Temnikovda sel-lyulozaqoğoz, Şiringuşi, Insarda yengil sanoat, Saranskda rezinatexnika korxonalari bor. Tibbiyot asbob-anjomlari va doridarmonlar ham işlab çiqariladi. Yiliga örtaça 1,5 mlrd. kVtsoat elektr energiya xreil qilinadi.
Q.x. göştsut çorvaçiligiga (70%) ixtisoslaşgan. M.ning şim.-şarqida çöçqaçilik va parrandaçilik rivojlangan. Donli ekinlardan arpa, javdar, buğdoy köproq ekiladi. Qand lavlagi, kartoşka, sabzavot, tamaki, kungabokar xam yetiştiriladi. Asal-ariçilik b-n şuğullaniladi. Boğlar köp.
Xalq xöjaligi yuklari, asosan, avtomobil (uz. —5 ming km dan ortiq) va t.y. (uz. — 543 km) transportida taşiladi. Saransk orkali gaz quvuri ötkazilgan. Saransk aeroporti bor. M. çetga, asosan, maşina va jihozlar (köproq elektr tovarlari), şuningdek, televizorlar, gazmol çiqaradi.
Soğliqni saqlaş. 1913 y. M. da hammasi bölib 517 örinli 29 kasalxona bölgan. 2000 y. respublikada 4,5 mingdan ortiq vraç işlagan (10 ming kişiga 44 vraç). Vraçlar va tibbiyot xodimlari M. unti hamda tibbiyot bilim yurtlarida tayyorlanadi. M.da 2 sanatoriy va balçiq şifoxonasi bor.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. 2000 y. respublikadagi 823 maktabda 133 ming öquvçi, 21 örta maxsus öquv yurtida 14 ming öquvçi, 2 oliy öquv yurtida 21,4 ming talaba ta'lim oldi. I. t., loyiha konstruktorlik in-tlari mavjud. M.da 600 dan ortiq ommaviy kutubxona, 800 dan ziyod klub muassasasi, kinoqurilmalar, 12 muzey, 3 teatr, filarmoniya bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va televideniyesi. M.da bir kança gaz. va jur. lar naşr etiladi. «Mordoviya» davlat teleradiokompaniyasi işlaydi. Moskvadan radio va telekörsatuvlar retranslyatsiya qilinadi. Saransk ş.da telemarkaz bor.
Adabiyoti. Mordva xalqining yozma adabiyoti 20-a.ning 20-y.larida vujudga keldi. Erzya va mokşa adabiy tillari bor. Xalq oğzaki ijodi rivojlangan. Z.F. Dorofeyev (1890-1952) va Ya.P. Grigoşin (1888—1938) zamonaviy mordva adabiyotining asosçilaridir. 30-y.larning örtalariga kelib respublika yozuvçilari poema, drama, qissa janrida ijod qildi. Şu yillarda A.M. Lukyanovning «Kinel», A. D. Kutorkinning «Qora ustun», T.A. Rapta-novning «Çixangora ostida» romanlari yaratildi. Mordva adabiyotining klassiklari P. S. Kirillov, M. I. Bez-borodov va b. ham öz ijodiy faoliyatlarini şu davrlarda boşlaganlar.
50-y.lar oxiri va 60-y.lar boşidan sotsial roman vujudga kela boşladi (K. G. Abramovning «Örmon şovullaşni qöymadi» trilogiyasi, S. S. Bebanning «Bahorgi quşlar» romani va b.). 90-y. lardan mordva adabiyoti rivojida yangi davr boşlandi. Adabiyot maydoniga kirib kelgan yoşlar xalqning maşaqqatli hayoti va kelajak orzularini ifodalay boşladilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. M. hududidan jez davriga oid naqşli so-pol idişlar topilgan. Ilk temir davridayoq qarorgohlar vujudga kela boşlagan. Şokşa va Kelginin qabristonlaridan 9— 11 -a.larga oid jez taqinçoqlar topilgan.
M. dehqonlarining turar joylari ruslarnikiga öxşaş bölsada, lekin yaşaş joyi va xöjalik imoratlari qörğonning içkari qismida bölgan. Eski qişloqlar uya rejasida edi. 18-a. dan ular köça rejasi böyiça qayta kurila boşladi. Keyingi davrda şaharlarni qayta qurişga kirişildi. M.da kaştaçilik, yoğoç öymakorligi, metall bezaklar yasaş avj olgan. Tasviriy san'at rivojlana boşladi. 20-a.ning boşlaridan haykaltaroş S. D. Erzining işlari maşhur böldi. Keyingi yillarda I. N. Abramov, N.B. Yeruşev, V. A. Berezin va b.ning asarlari yuzaga keldi.
Musiqasi Volga böyi xalqlari ijodiga yaqin. Mavsum va mehnat (dehqonçilik) qöşiqlari mordva xalqining qad. qöşiq janri hisoblanadi. Lirik va epik qöşiqlar b-n bir qatorda la-parlar, raqs tuşib va xor bölib aytiladigan qöşiqlar ham tarqalgan. Kad. musiqa asboblari — qamiş nay, skripka; keyinçalik garmon, balalayka, gitara, bayan rayem böldi. Professional musiqa madaniyati 1930-y.lardan rivojlana boşladi. Saranskdagi opera va balet teatri (1937—48) milliy musiqa madaniyatining rivojlanişiga katta hissa qöşdi. «Umarina» qöşiq va raqs ansambli, L. P. Ki-ryukov nomidagi musiqa bilim yurti, Xalq ijodiyoti uyi, uning qoşida «Kelu» qöşiq va raqs xalq ansambli, bolalar musiqa maktablari bor.
Teatri. M. milliy teatr san'atining ildizlari töy marosimlari va xalq öyinlariga borib taqaladi. 1891 y.da Sudosev qişloği (hoz. Çamza tumani) da dehqonlarning opera truppasi taşkil etildi. Unda «Ğanim kuçi», «Yermak», «Ilya Muromets», «Rossiya tonggi» kabi operalar sahnalaştirildi. Jamoa köpgina şaharlarda tomoşa körsatdi va 1914 y.da öz faoliyatini töxtatdi. 1901 y.da Içalka qişloğida taşkil etilgan xalq teatri bir neça yil fa-oliyat körsatdi. 20-y.lar arafasida milliy havaskorlik teatri vujudga kelib, dolzarb mavzularda va ertaklar asosida spektakllar körsatdi. 1930 y. Saranskda birinçi musiqali drama studiyasi taşkil etildi. 1932 y. u M. davlat drama teatriga aylantirildi va «Momaqaldiroq», «Aybsiz aydorlar», «Revizor» kabi mumtoz asarlar hamda mordoviyalik dramaturglarning pyesalari sahnalaştirildi. 1959 y.dan u musiqali drama teatri sifatida işlay boşladi. Keyingi yillarda mahalliy mualliflarning asarlariga köproq e'tibor berila boşladi. Saranskda qöğirçoq teatri (1935 y.dan) işlaydi. Teatr arboblari orasida S. I. Kolganov, A. A. Arjadeyeva, V. V. Dolgov, N. A. Ivanov, I. G. Kudelkina, G. M. Mele-xin va b. bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОРДОВИЯ, Мордовия Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Шарқий Европа текислигида Волга ҳавзасида жойлашган. Майд. 26,2 минг км2. Аҳолиси 937,1 минг киши (1999). Пойтахти— Саранск ш. Маъмурий жихатдан 22 туман, 7 шаҳарга бўлинади.
Давлат тузуми. М.— республика. Давлат бошлиғи — республика бошлиғи. Қонун чиқарувчи органи — давлат мажлиси (парламент). Ижроия ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.
Табиати. М.нинг шим.-ғарбий щемила Ока-Дон текислиги, жан.-шарқий қисмида Волга бўйи қирлари бор. Фойдали қазилмалари: оҳактош, доломит, торф, мергель, гил, қумтош. Иклими мўьтадил континентал. Янв.
нинг ўртача т-раси —11,2°, июлники 19,2°. Йиллик ёғин 450-525 мм. М. ҳудудидан Оканинг ирша ва Сура дарёлари оқиб ўтади. Тупроғи — подзоллашган қора тупроқ, кулранг ўрмон, чимли подзол, даре водийларида аллювиал ва торф-ботқоқли тупрокдар. Республика ҳудудининг 1/4 қисми ўрмон. Бўри, лось, бўрсиқ, қундуз, крот, ондатра, тулки, оқ ва малла товушқонлар, қушлардан қур, кулранг каклик, карқур бор, сувда балиқ кўп учрайди. М. қўриқхонаси ташкил этилган.
Аҳолиси. М.да мордвалар (32%), руслар (61%), татарлар (5%) яшайди. Расмий тил —рус тили. Шахар аҳолиси — 57,8%. Йирик шаҳарлари — Саранск, Рузаевка, Ковилкино.
Тарихи. М. ҳудудидан топилган қад. ёдгорликлар неолит даврига мансублиги аниқланган. Мил. ав. 7-а.дан — мил. 5-а.гача яшаган қабилалар ўтроқ қаёт кечириб, деҳқончилик, чорвачилик, овчилик ва балиқчилик б-н шуғулланишган. Мордва кабилалари биринчи марта 6-а.га оид ёзма манбаларда кайд этилган. 10-а. да Византия императори Константин VII Мордию (Mordiu) мамлакатини тилга олган. 13—15-а.ларда мўғуллар зулмига қарши мордвалар рус халқи б-н бирга курашди. Қозон хонлиги кулагач (1552), мордвалар Россия давлати таркибида. Аммо деҳкрнлар ва ҳунармандларга оғир солиқлар солиниши, мордваларга христиан дини зўрлик б-н тиқиштирилиши сабабли улар оммавий равишда Волга орқасига, кейинчалик Урал ва Сибирга қочишга мажбур бўлдилар. Шундан кейинги йилларда Россия империяси таркибидаги бошқа миллатлар бошига тушган кулфатларга мордва халқи ҳам дучор бўлди. Октябрь инкилобидан сўнг М.да шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1928 й.да Ўрта Волга ўлкаси таркибида Мордва округи ташкил этилди. У 1930 й.да мухтор округга, 1934 й.да мухтор республикага айлантирилди. 1990 й.дек. да республиканинг давлат суверенитети ҳақида Декларация қабул қилинди. 1991 й.да президент лавозими жорий этилди. 1994 й.дан Мордовия Республикаси деб атала бошлади.
Хўжалиги. М. — индустриал-аграр ўлка. Ялпи маҳсулотнинг 70% саноатда ҳосил қилинади. Машинасозлик ва металл ишлаш (электротехника, асбобсозлик, оғир ва кимё машинасозлиги), кимё, ёғочсозлик, енгил ва озиқ-овқат саноати, бинокорлик материаллари и.ч. саноатнинг асосий тармоқлари ҳисобланади. Саноат и.ч.да машинасозликнинг салмоғи 50% ни, енгил ва озиқ-овқат тармоғининг салмоғи эса 30% ни ташкил этади. «Лисма», «Лайме» акциядорлик жамиятлари электр чироклар, ёриткич техникаси ускуналари, рангли телевизорлар, «САРЭКС», «Центролит» корхоналари экскаваторлар, автомобиль саноати учун узель ва деталлар ишлаб чикаради. Умет, Киселевка, Ардатовда ёғочсозлик, Кондровка, Темниковда цел-люлозақоғоз, Ширингуши, Инсарда енгил саноат, Саранскда резинатехника корхоналари бор. Тиббиёт асбоб-анжомлари ва доридармонлар ҳам ишлаб чиқарилади. Йилига ўртача 1,5 млрд. кВтсоат электр энергия хреил қилинади.
Қ.х. гўштсут чорвачилигига (70%) ихтисослашган. М.нинг шим.-шарқида чўчқачилик ва паррандачилик ривожланган. Донли экинлардан арпа, жавдар, буғдой кўпроқ экилади. Қанд лавлаги, картошка, сабзавот, тамаки, кунгабокар хам етиштирилади. Асал-аричилик б-н шуғулланилади. Боғлар кўп.
Халқ хўжалиги юклари, асосан, автомобиль (уз. —5 минг км дан ортиқ) ва т.й. (уз. — 543 км) транспортида ташилади. Саранск оркали газ қувури ўтказилган. Саранск аэропорти бор. М. четга, асосан, машина ва жиҳозлар (кўпроқ электр товарлари), шунингдек, телевизорлар, газмол чиқаради.
Соғлиқни сақлаш. 1913 й. М. да ҳаммаси бўлиб 517 ўринли 29 касалхона бўлган. 2000 й. республикада 4,5 мингдан ортиқ врач ишлаган (10 минг кишига 44 врач). Врачлар ва тиббиёт ходимлари М. унти ҳамда тиббиёт билим юртларида тайёрланади. М.да 2 санаторий ва балчиқ шифохонаси бор.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. 2000 й. республикадаги 823 мактабда 133 минг ўқувчи, 21 ўрта махсус ўқув юртида 14 минг ўқувчи, 2 олий ўқув юртида 21,4 минг талаба таълим олди. И. т., лойиҳа конструкторлик ин-тлари мавжуд. М.да 600 дан ортиқ оммавий кутубхона, 800 дан зиёд клуб муассасаси, киноқурилмалар, 12 музей, 3 театр, филармония бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телевидениеси. М.да бир канча газ. ва жур. лар нашр этилади. «Мордовия» давлат телерадиокомпанияси ишлайди. Москвадан радио ва телекўрсатувлар ретрансляция қилинади. Саранск ш.да телемарказ бор.
Адабиёти. Мордва халқининг ёзма адабиёти 20-а.нинг 20-й.ларида вужудга келди. Эрзя ва мокша адабий тиллари бор. Халқ оғзаки ижоди ривожланган. З.Ф. Дорофеев (1890-1952) ва Я.П. Григошин (1888—1938) замонавий мордва адабиётининг асосчиларидир. 30-й.ларнинг ўрталарига келиб республика ёзувчилари поэма, драма, қисса жанрида ижод қилди. Шу йилларда A.M. Лукьяновнинг «Кинель», А. Д. Куторкиннинг «Қора устун», Т.А. Рапта-новнинг «Чихангора остида» романлари яратилди. Мордва адабиётининг классиклари П. С. Кириллов, М. И. Без-бородов ва б. ҳам ўз ижодий фаолиятларини шу даврларда бошлаганлар.
50-й.лар охири ва 60-й.лар бошидан социал роман вужудга кела бошлади (К. Г. Абрамовнинг «Ўрмон шовуллашни қўймади» трилогияси, С. С. Бебаннинг «Баҳорги қушлар» романи ва б.). 90-й. лардан мордва адабиёти ривожида янги давр бошланди. Адабиёт майдонига кириб келган ёшлар халқнинг машаққатли ҳаёти ва келажак орзуларини ифодалай бошладилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. М. ҳудудидан жез даврига оид нақшли со-пол идишлар топилган. Илк темир давридаёқ қароргоҳлар вужудга кела бошлаган. Шокша ва Кельгинин қабристонларидан 9— 11 -а.ларга оид жез тақинчоқлар топилган.
М. деҳқонларининг турар жойлари русларникига ўхшаш бўлсада, лекин яшаш жойи ва хўжалик иморатлари қўрғоннинг ичкари қисмида бўлган. Эски қишлоқлар уя режасида эди. 18-а. дан улар кўча режаси бўйича қайта курила бошлади. Кейинги даврда шаҳарларни қайта қуришга киришилди. М.да каштачилик, ёғоч ўймакорлиги, металл безаклар ясаш авж олган. Тасвирий санъат ривожлана бошлади. 20-а.нинг бошларидан ҳайкалтарош С. Д. Эрьзининг ишлари машҳур бўлди. Кейинги йилларда И. Н. Абрамов, Н.Б. Ерушев, В. А. Березин ва б.нинг асарлари юзага келди.
Мусиқаси Волга бўйи халқлари ижодига яқин. Мавсум ва меҳнат (деҳқончилик) қўшиқлари мордва халқининг қад. қўшиқ жанри ҳисобланади. Лирик ва эпик қўшиқлар б-н бир қаторда ла-парлар, рақс тушиб ва хор бўлиб айтиладиган қўшиқлар ҳам тарқалган. Кад. мусиқа асбоблари — қамиш най, скрипка; кейинчалик гармонь, балалайка, гитара, баян раем бўлди. Профессионал мусиқа маданияти 1930-й.лардан ривожлана бошлади. Саранскдаги опера ва балет театри (1937—48) миллий мусиқа маданиятининг ривожланишига катта ҳисса қўшди. «Умарина» қўшиқ ва рақс ансамбли, Л. П. Ки-рюков номидаги мусиқа билим юрти, Халқ ижодиёти уйи, унинг қошида «Келу» қўшиқ ва рақс халқ ансамбли, болалар мусиқа мактаблари бор.
Театри. М. миллий театр санъатининг илдизлари тўй маросимлари ва халқ ўйинларига бориб тақалади. 1891 й.да Судосев қишлоғи (ҳоз. Чамза тумани) да деҳқонларнинг опера труппаси ташкил этилди. Унда «Ғаним кучи», «Ермак», «Илья Муромец», «Россия тонгги» каби опералар саҳналаштирилди. Жамоа кўпгина шаҳарларда томоша кўрсатди ва 1914 й.да ўз фаолиятини тўхтатди. 1901 й.да Ичалка қишлоғида ташкил этилган халқ театри бир неча йил фа-олият кўрсатди. 20-й.лар арафасида миллий ҳаваскорлик театри вужудга келиб, долзарб мавзуларда ва эртаклар асосида спектакллар кўрсатди. 1930 й. Саранскда биринчи мусиқали драма студияси ташкил этилди. 1932 й. у М. давлат драма театрига айлантирилди ва «Момақалдироқ», «Айбсиз айдорлар», «Ревизор» каби мумтоз асарлар ҳамда мордовиялик драматургларнинг пьесалари саҳналаштирилди. 1959 й.дан у мусиқали драма театри сифатида ишлай бошлади. Кейинги йилларда маҳаллий муаллифларнинг асарларига кўпроқ эътибор берила бошлади. Саранскда қўғирчоқ театри (1935 й.дан) ишлайди. Театр арбоблари орасида С. И. Колганов, А. А. Аржадеева, В. В. Долгов, Н. А. Иванов, И. Г. Куделькина, Г. М. Меле-хин ва б. бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.