Morfema

Morfema (yun. morphe — şakl) — öziga xos şakl va ma'noga ega bölgan, boşqa ma'noli qismlarga bölinmaydigan, söz (leksema) yasaş yoki sözning şaklini hosil qiliş uçun xizmat qiladigan lisoniy birlik. Morfemalar özbek tilida, asosan, affiks (q.) holatida böladi. Mac, çi (kuraşçi), -şunos (siyosatşunos), -q (taroq), ki (tepki), li (aklli), çan (işçan), la (tuzla), -illa (taqilla), lar (bolalar), rok, (kattaroq), -mtir (krramtir) va b.

M.lar asosiy vazifasiga köra, 2 turga bölinadi; söz yasovçilar; sözning şaklini yasovçilar. Suz yasovçi M.lar yangi-yangi leksemalar hosil qiliş uçun qöllanadi va özbek tili luğat (leksik) qatlamining boyişida muhim rol öynaydi. Söz şakli hosil qiluvçi M.lar sözning qöşimça ma'no ifodalovçi şaklini yasaydi. Mas, daraxtlar (daraxt sözining köplik şakli), balandroq (baland sözining daraja şakli), sarğiş (sariq sözining ozaytirma şakli) keldim (kel fe'lining ötgan zamon birinçi şaxs birlik şakli) va b. M.lar mustaqil qöllanmaydi, luğaviy ma'no ifodalay olmaydi, faqat sözning luğaviy va grammatik ma'nolari şakllanişiga xizmat qiladi. Söz tarkibida M. iştirok etmasligi ham mumkin. «M.» termini va tuşunçasini tilşu-noslikka polyakrus tilşunosi I.A.Boduen de Kurtene kiritgan. Lekin M.ning I.A.Boduen de Kurtene talqini b-n uşbu, hozirgi talqini örtasida bir qadar farq bor.

Azim Hojiyev, Ne'mat Mahkamov.