Morfologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 751-b. — ziyouz.com
Morfologiya (yun. morphe — şakl va... logiya) (tilşunoslikda) — 1) tilning morfologik qurilişi; 2) söz şakllari haqidagi ta'limot. Birinçi ma'nosida obyektni anglatsa, ikkinçi ma'nosida tilşunoslikning şu obyektni örganuvçi bölimini bildiradi.
M. söz turkumlari, ularga xos grammatik ma'nolarni, har bir turkumga xos grammatik kategoriyalar, bu kategoriyalarni yuzaga keltiruvçi grammatik şakl va grammatik ma'nolar va ş.k.ni örganadi. Til tizimdan iborat bölganidek, uning M.si ham öziga xos tizimni taşkil etadi. Öz navbatida, morfologik tizim ham öziga xos kiçik tizimlardan taşkil topadi. Ulardan har birining mohiyati yoritilişi b-n, tilning M.si yaxlit holda, tizim sifatida örganiladi.
Har bir söz turkumiga xos içki tizim (tizimça)larni şu turkumga xos morfologik kategoriyalar taşkil etadi. Morfologik kategoriyalar söz turkumiga xos ma'lum bir hodisaga oid umumiy va xususiy ma'nolar va bu ma'nolarni ifodalovçi söz şakllari birligidan iborat böladi. Ana şu söz şakllari va ularga xos umumiy va xususiy ma'nolar yoritilişi b-n muayyan morfologik kategoriyalarning mo-hiyati belgilanadi. Boşqaça aytganda, morfologik tizim içidagi içki tizimlardan birining mohiyati belgilanadi. Mas, fe'lning zamon kategori-yasi fe'l M.sida alohida tizimni taşkil etadi. Şuning uçun fe'lning zamonlariga nisbatan «fe'l zamonlari tizimi» degan ibora ham qöllanadi. Fe'lning zamon kategoriyasi, zamon tizimining mohiyati şundan iboratki, zamon şakllarining barçasi harakatning nutq vaqtiga (nutq momentiga) munosabatini bildiradi. Bu — zamon şakllarining barçasi uçun umumiy bölgan xususiyat. Şu b-n birga xar bir zamonga oid fe'l şakli (şakllari) öziga xos xususiyatga ega. Mas, ötgan zamon şakllari harakatning nutq vaqtigaça, hoz. zamon şakllari harakatning nutq vaqtida, kelasi zamon şakllari harakatning nutq vaqtidan keyin bajarilişini bildiradi. Fe'l zamon şakllariga xos ana şu umumiy va xususiyliklar zamon kate-goriyasining, fe'l zamonlari tizimining mohiyatidir. Demak, fe'l turkumiga oid har bir morfologik kategoriyaning mohiyatini aniqlaş b-n fe'lning morfologik tizimi yoritiladi.
Azim Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОРФОЛОГИЯ (юн. morphe — шакл ва... логия) (тилшуносликда) — 1) тилнинг морфологик қурилиши; 2) сўз шакллари ҳақидаги таълимот. Биринчи маъносида объектни англатса, иккинчи маъносида тилшуносликнинг шу объектни ўрганувчи бўлимини билдиради.
М. сўз туркумлари, уларга хос грамматик маъноларни, ҳар бир туркумга хос грамматик категориялар, бу категорияларни юзага келтирувчи грамматик шакл ва грамматик маънолар ва ш.к.ни ўрганади. Тил тизимдан иборат бўлганидек, унинг М.си ҳам ўзига хос тизимни ташкил этади. Ўз навбатида, морфологик тизим ҳам ўзига хос кичик тизимлардан ташкил топади. Улардан ҳар бирининг моҳияти ёритилиши б-н, тилнинг М.си яхлит ҳолда, тизим сифатида ўрганилади.
Ҳар бир сўз туркумига хос ички тизим (тизимча)ларни шу туркумга хос морфологик категориялар ташкил этади. Морфологик категориялар сўз туркумига хос маълум бир ҳодисага оид умумий ва хусусий маънолар ва бу маъноларни ифодаловчи сўз шакллари бирлигидан иборат бўлади. Ана шу сўз шакллари ва уларга хос умумий ва хусусий маънолар ёритилиши б-н муайян морфологик категорияларнинг мо-ҳияти белгиланади. Бошқача айтганда, морфологик тизим ичидаги ички тизимлардан бирининг моҳияти белгиланади. Мас, феълнинг замон категори-яси феъл М.сида алоҳида тизимни ташкил этади. Шунинг учун феълнинг замонларига нисбатан «феъл замонлари тизими» деган ибора ҳам қўлланади. Феълнинг замон категорияси, замон тизимининг моҳияти шундан иборатки, замон шаклларининг барчаси ҳаракатнинг нутқ вақтига (нутқ моментига) муносабатини билдиради. Бу — замон шаклларининг барчаси учун умумий бўлган хусусият. Шу б-н бирга хар бир замонга оид феъл шакли (шакллари) ўзига хос хусусиятга эга. Мас, ўтган замон шакллари ҳаракатнинг нутқ вақтигача, ҳоз. замон шакллари ҳаракатнинг нутқ вақтида, келаси замон шакллари ҳаракатнинг нутқ вақтидан кейин бажарилишини билдиради. Феъл замон шаклларига хос ана шу умумий ва хусусийликлар замон кате-гориясининг, феъл замонлари тизимининг моҳиятидир. Демак, феъл туркумига оид ҳар бир морфологик категориянинг моҳиятини аниқлаш б-н феълнинг морфологик тизими ёритилади.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.