Moş
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 768–769-b. — ziyouz.com
Moş (Phaseolus aureus) — dukkakdoşlar oilasiga mansub bir yillik dukkakli ekin; loviya turlaridan biri. Hindiston, xitoy va eron kenja turlariga bölinadi. M.ning vatani — Jan.- ğarbiy Osiyo, mil. av. 4—3ming yillikda ekila boşlagan. Hozir M. Örta Osiyoda, Hindiston, Pokiston, Afğoniston, Eron, Xitoy, Yaponiya va b. mamlakatlarda ekiladi. Öq ildizi tuproqqa 1,5 metrgaça kirib boradi, azot töplaydigan tuganaklar hosil qiladi. Serşox poyasi 20—100 sm yoyilib, tik yoki çirmaşgan holda ösadi, barglari keng, yirik. Guli ikki jinsli, kapalaksimon, barg qöltiklarida 3—12 ta bölib joylaşadi, rangi sariq yoki sarğiş-yaşil. Mevasi dukkak, ingiçka, silindrsimon, uz. 6— 18 sm, içida 6—15 ta uruğ böladi. Uruği sariq, yaşil va qora; 1000 dona uruği vazni 40—80 g. M. issiqsevar, uruği 12—15° haroratda 5—7 kunda unib çikali. Maysalari —1°, —2° da nobud böladi. M. namsevar ösimlik. Uruğining kökarib çiqişi uçun vazni barobarida suv beriş kerak. Ayniqsa, şonalaş davrida suvni köp talab qiladi. Soya joylarda yaxşi rivojlanmaydi. Unumdor ötloqi tuprokda yaxşi ösadi. Asosan, özidan çanglanadi. Özbekistonda doni bahorda ekilgani 85—95, yoz oxirida ekilgani 60—65 kunda yetiladi. Hosil dukkaklarining 75—80% pişganda yiğiladi. Doni tarkibida 24— 28% oqsil, 46—50% kraxmal, 2—4% moy va vitaminlar bor. M. oziq-ovqatda qöllaniladi, oson hazm böladi, unidan makaron tayyorlaşda foydalaniladi. Kökati çorvaçiliqsa töyimli ozuqa, poyasidan silos bostiriş mumkin.
Özbekistonda Pobeda 104 (1948 y.dan) va Radost (1984 y.dan) navlari ekiladi. Suğoriladigan yerlarda gektaridan 10—16, anğizga ekilganida 8—12 s hosil olinadi.
Kasall iklari : fuzarioz, bakterioz, askoxitoz, sariq mozaika; zararkunandalari: çertmakçi qönğizlar, yalanğoç şilliq qurt, dala qandalasi.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОШ (Phaseolus aureus) — дуккакдошлар оиласига мансуб бир йиллик дуккакли экин; ловия турларидан бири. Ҳиндистон, хитой ва эрон кенжа турларига бўлинади. М.нинг ватани — Жан.- ғарбий Осиё, мил. ав. 4—3минг йилликда экила бошлаган. Ҳозир М. Ўрта Осиёда, Ҳиндистон, Покистон, Афғонистон, Эрон, Хитой, Япония ва б. мамлакатларда экилади. Ўқ илдизи тупроққа 1,5 метргача кириб боради, азот тўплайдиган туганаклар ҳосил қилади. Сершох пояси 20—100 см ёйилиб, тик ёки чирмашган ҳолда ўсади, барглари кенг, йирик. Гули икки жинсли, капалаксимон, барг қўлтикларида 3—12 та бўлиб жойлашади, ранги сариқ ёки сарғиш-яшил. Меваси дуккак, ингичка, цилиндрсимон, уз. 6— 18 см, ичида 6—15 та уруғ бўлади. Уруғи сариқ, яшил ва қора; 1000 дона уруғи вазни 40—80 г. М. иссиқсевар, уруғи 12—15° ҳароратда 5—7 кунда униб чикали. Майсалари —1°, —2° да нобуд бўлади. М. намсевар ўсимлик. Уруғининг кўкариб чиқиши учун вазни баробарида сув бериш керак. Айниқса, шоналаш даврида сувни кўп талаб қилади. Соя жойларда яхши ривожланмайди. Унумдор ўтлоқи тупрокда яхши ўсади. Асосан, ўзидан чангланади. Ўзбекистонда дони баҳорда экилгани 85—95, ёз охирида экилгани 60—65 кунда етилади. Ҳосил дуккакларининг 75—80% пишганда йиғилади. Дони таркибида 24— 28% оқсил, 46—50% крахмал, 2—4% мой ва витаминлар бор. М. озиқ-овқатда қўлланилади, осон ҳазм бўлади, унидан макарон тайёрлашда фойдаланилади. Кўкати чорвачилиқца тўйимли озуқа, поясидан силос бостириш мумкин.
Ўзбекистонда Победа 104 (1948 й.дан) ва Радость (1984 й.дан) навлари экилади. Суғориладиган ерларда гектаридан 10—16, анғизга экилганида 8—12 ц ҳосил олинади.
Касалл иклари : фузариоз, бактериоз, аскохитоз, сариқ мозаика; зараркунандалари: чертмакчи қўнғизлар, яланғоч шиллиқ қурт, дала қандаласи.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.