Moskva viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 756–757-b. — ziyouz.com
Moskva viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1929 y. 14 yanv.da taşkil etilgan. Markaziy iqtisodiy r-nga kiradi. Mayd. 47 ming km2. Aholisi (Moskva ş.dan taşqari) 6564,1 ming kişi (1998), Moskva va Moskva ş. ma'muriyatiga qaraşli şahar va şaharçalar b-n birga 15193,3 ming kişi. Asosiy aholisi ruslar (93,5%), şuningdek, ukrain, belorus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi — 79,7% (Moskvadan taşqari), Moskva va Moskva ma'muriyatiga karaşli şahar va şaharçalar b-n — 91,2%. M. v. da Moskva ş. atrofida RF dagi eng yirik şahar aglomeratsiyasi joylaşgan. M.v. 39 tumanga bölingan, 74 şahar, 111 şaharça bor. Markazi — Moskva ş.
M.v. Şarqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida, Volga va Oka daryolari oraligida joylaşgan. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Viloyatning şim. qismida Moskva qirlari bor. M.v.ning jan.-şarqiy qismida Meşçyora pasttekisliginmng garbiy çekkasi, jan. qismida Örta Rossiya qirlarining şim. davomi (bal. 150—200 m) joylaşgan. Iqlimi mö'tadil, kontinental. Yanv. örtaça t-rasi —10°, iyulniki 17°. Ba'zan —45°, —50°gaça sovuq, yozda — 38°— 40° gaça issiq bölişi mumkin. Yillik örtaça yoğin 450—650 mm. Vegetatsiya davri 170 kunga yaqin. M.v. da-ryolari Volga havzasiga mansub. Şimolida Volga va uning irmoklari, jan.da Oka va uning irmoklari oqadi. M.v.ning şim. qismidan Moskva nomli kanal kesib ötadi. Köllari: Trostenskoye, Nerskoye, Svyatoye va b. Har xil çimli podzol, krratuproklar asosiy örin tutadi. Viloyat hududining 50% örmon (qayin, toğterak, qoraqarağay, qarağay va h.k.). Los, suvsar, qora sassiqközan, börsiq, tulki, qobon, oq tovuşqon, tiyin, har xil quşlar, suv havzalarida baliklar yaşaydi. Viloyat hududida Los Oroli milliy boği, Oka böyiterrasa qöriqxonasi bor.
M.v. eski sanoat r-ni. Manufaktura, keyinçalik f-ka sanoati (asosan, töqimaçilik)ning dastlabki markazlari 18—19-a.larda vujudga kelgan. Hozirgi M.v. şahar atrofi intensiv qişloq xöjaligi b-n birga yuksak darajada rivojlangan industrial r-n. M.v. xöjaligining rivojlanişi Moskva ş. b-n çambarças boğliq. M.v. hududida Moskva ş.ning xöjalik obyektlari, dam oliş zonalari joylaşgan. Sanoati, asosan, çetdan keltirilgan xom aşyo, malakali kadrlar va qudratli ilmiytexnika bazasiga tayanadi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: maşinasozlik (energetika, oğir sanoat, transport, stanoksozlik, aniq maşinasozlik), yengil, kimyo, quriliş materiallari i.ç. Foydali qazilmalardan fosforit, torf, noruda quriliş materiallari qazib olinadi. Maşinasozlikning yirik korxonalari — Podolsk maşinasozlik z-di (issiqlik elektr stansiyalari uçun qozonlar işlab çiqariladi), «Elektrostaltyajmaş» z-di (prokat uskunalar), Dmitrov, Yegoryev, Kolomna stanoksozlik z-dlari (metall kesuvçi stanoklar), Mitişçi «Metrovagonmaş (metropoliten vagonlari, yuk avtomobillari), Lika avtobus z-di (şahar avtobuslari), Serpuxov avtomobil z-di («Oka» yengil avtomobillari), Kolomna maşinasozlik z-di (magistral teplovozlar), Lyuberetsk q.x. maşinalari z-di (silos bosiş texnikasi), Podolsk mexanika z-di (tikuvçilik maşinalari), Krasnogorsk mexanika z-di (fotoapparatlar, optik texnika). Yengil sanoat korxonalari (viloyat umumrossiya gazmollar i.ç.ning 15% ga yaqini, trikotaj mahsulotlarining 10% ga yaqinini beradi) — «Orexovtekstil», «Gluxovtekst», «Oka» töqimaçilik firmasi (paxta ipi, gazlamasi), Moşin, Pavlov-Posad kamvol k-tlari, Kupava yupqa movut f-kasi (jun ip va jun gazlama). Naro-Fomin ipakçilik k-ti, Ivanteyev trikotaj birlaşmasi, Noginsk paypoq korxonasi, Lyuberetsk gilam k-ti bor; kimyo sanoati korxonalari: fosforitlar va mineral öğitlar i.ç. korxonalari (fosfor va azot öğitlari), «Klinvolokno» (kimyo tolasi va ipi), «Karbolit» (plastmassa mahsulotlari), Sergiyev-Posad lok-böyoq z-di; «Stroy industriya» quriliş materiallari sanoati, Şatura va Kaşira GRESlari işlab turibdi. Qişloq xöjaligida şahar atrofi q.x. asosiy örin tutadi (sut-göşt çorvaçiligi, çöçqaçilik, parrandaçilik). Dehqonçilikda ozuqa yetiştiriş yetakçi örinda (ekin maydonlarining 3/5 qismi ozuqa ekinlari b-n band), şuningdek, ğallakorlik, kartoşkaçilik, sabzavotçilik, şu jumladan, yopiq gruntda (asosan, viloyatning Moskvaga yondoşgan r-nlarida).
T.i. uzunligi 2703 km, şu jumladan, 2120 km elektrlaştirilgan. Qattiq qoplamali yöllar 10 ming km. Yöllar ziçligi 321 km/ming km2. Volga, Oka, Moskva daryolari va Moskva kanalida kema qatnaydi. Daryo portlari — Dubna, Serpuxov, Kolomna, Zaraysk, Voskresensk, Moskvaga Ryazan va Yaroslavldan neft quvuri ötkazilgan. Moskva atrofida taqsimlovçi halqa gaz quvuri bor. 4 aeroport: Şeremetyevo, Domodedovo, Vnukovo, Bikovo. Moskva ş. atrofida 50 km radiusda dam oliş zonalari bölgan örmon-park ximoya mintaqasi ajratilgan.
Viloyatning ilmiy majmuasi muhim ahamiyatga ega. Asosiy ilmiy markazlar: mudofaa yönalişidagi — Korolyov, Ximki, Balaşixa, Jukovskiy, Troitsk; fundamental tadqiqotlar böyiça — Puşçino (biologiya fanlari), Çernogolovka (kimyo fanlari), Dubna va Protvino (yadro fizikasi).
M.v. dagi maşhur me'moriy tarixiy yodgorliklar — Sergiyev Posad, Zvenigorod, Volkolamsk, Kolomna, Vereya ş.lari va b. 19—20-a.larda rus madaniyati markazlari hisoblangan köp sonli muzeyusadbalar — Abramsevo, Muranovo, Ostafyevo, Arxangelskoye. Viloyatning xalq hunarmandçiligi — Gjel keramikasi, Fedoskino lok miniatyurasi, Jostovoning metallga gul soliş, Zvenigorodning öyinçoq va musika asboblari maşxur. Sergiyev-Posad ş.da Troitsa-Sergiyev lavrasi mavjud. Bir qança monastirlar (Iosifvolotsk, Xotkov va b.) bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОСКВА ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1929 й. 14 янв.да ташкил этилган. Марказий иқтисодий р-нга киради. Майд. 47 минг км2. Аҳолиси (Москва ш.дан ташқари) 6564,1 минг киши (1998), Москва ва Москва ш. маъмуриятига қарашли шаҳар ва шаҳарчалар б-н бирга 15193,3 минг киши. Асосий аҳолиси руслар (93,5%), шунингдек, украин, белорус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси — 79,7% (Москвадан ташқари), Москва ва Москва маъмуриятига карашли шаҳар ва шаҳарчалар б-н — 91,2%. М. в. да Москва ш. атрофида РФ даги энг йирик шаҳар агломерацияси жойлашган. М.в. 39 туманга бўлинган, 74 шаҳар, 111 шаҳарча бор. Маркази — Москва ш.
М.в. Шарқий Европа текислигининг марказий қисмида, Волга ва Ока дарёлари оралигида жойлашган. Ер юзаси, асосан, текислик. Вилоятнинг шим. қисмида Москва қирлари бор. М.в.нинг жан.-шарқий қисмида Мешчёра пасттекислигинмнг гарбий чеккаси, жан. қисмида Ўрта Россия қирларининг шим. давоми (бал. 150—200 м) жойлашган. Иқлими мўътадил, континентал. Янв. ўртача т-раси —10°, июлники 17°. Баъзан —45°, —50°гача совуқ, ёзда — 38°— 40° гача иссиқ бўлиши мумкин. Йиллик ўртача ёғин 450—650 мм. Вегетация даври 170 кунга яқин. М.в. да-рёлари Волга ҳавзасига мансуб. Шимолида Волга ва унинг ирмоклари, жан.да Ока ва унинг ирмоклари оқади. М.в.нинг шим. қисмидан Москва номли канал кесиб ўтади. Кўллари: Тростенское, Нерское, Святое ва б. Ҳар хил чимли подзол, крратупроклар асосий ўрин тутади. Вилоят ҳудудининг 50% ўрмон (қайин, тоғтерак, қорақарағай, қарағай ва ҳ.к.). Лось, сувсар, қора сассиқкўзан, бўрсиқ, тулки, қобон, оқ товушқон, тийин, ҳар хил қушлар, сув ҳавзаларида баликлар яшайди. Вилоят ҳудудида Лось Ороли миллий боғи, Ока бўйитерраса қўриқхонаси бор.
М.в. эски саноат р-ни. Мануфактура, кейинчалик ф-ка саноати (асосан, тўқимачилик)нинг дастлабки марказлари 18—19-а.ларда вужудга келган. Ҳозирги М.в. шаҳар атрофи интенсив қишлоқ хўжалиги б-н бирга юксак даражада ривожланган индустриал р-н. М.в. хўжалигининг ривожланиши Москва ш. б-н чамбарчас боғлиқ. М.в. ҳудудида Москва ш.нинг хўжалик объектлари, дам олиш зоналари жойлашган. Саноати, асосан, четдан келтирилган хом ашё, малакали кадрлар ва қудратли илмийтехника базасига таянади. Саноатининг асосий тармоқлари: машинасозлик (энергетика, оғир саноат, транспорт, станоксозлик, аниқ машинасозлик), енгил, кимё, қурилиш материаллари и.ч. Фойдали қазилмалардан фосфорит, торф, норуда қурилиш материаллари қазиб олинади. Машинасозликнинг йирик корхоналари — Подольск машинасозлик з-ди (иссиқлик электр станциялари учун қозонлар ишлаб чиқарилади), «Электростальтяжмаш» з-ди (прокат ускуналар), Дмитров, Егорьев, Коломна станоксозлик з-длари (металл кесувчи станоклар), Митишчи «Метровагонмаш (метрополитен вагонлари, юк автомобиллари), Лика автобус з-ди (шаҳар автобуслари), Серпухов автомобиль з-ди («Ока» енгил автомобиллари), Коломна машинасозлик з-ди (магистрал тепловозлар), Люберецк қ.х. машиналари з-ди (силос босиш техникаси), Подольск механика з-ди (тикувчилик машиналари), Красногорск механика з-ди (фотоаппаратлар, оптик техника). Енгил саноат корхоналари (вилоят умумроссия газмоллар и.ч.нинг 15% га яқини, трикотаж маҳсулотларининг 10% га яқинини беради) — «Ореховтекстиль», «Глуховтекст», «Ока» тўқимачилик фирмаси (пахта ипи, газламаси), Мошин, Павлов-Посад камвол к-тлари, Купава юпқа мовут ф-каси (жун ип ва жун газлама). Наро-Фомин ипакчилик к-ти, Ивантеев трикотаж бирлашмаси, Ногинск пайпоқ корхонаси, Люберецк гилам к-ти бор; кимё саноати корхоналари: фосфоритлар ва минерал ўғитлар и.ч. корхоналари (фосфор ва азот ўғитлари), «Клинволокно» (кимё толаси ва ипи), «Карболит» (пластмасса маҳсулотлари), Сергиев-Посад лок-бўёқ з-ди; «Строй индустрия» қурилиш материаллари саноати, Шатура ва Кашира ГРЭСлари ишлаб турибди. Қишлоқ хўжалигида шаҳар атрофи қ.х. асосий ўрин тутади (сут-гўшт чорвачилиги, чўчқачилик, паррандачилик). Деҳқончиликда озуқа етиштириш етакчи ўринда (экин майдонларининг 3/5 қисми озуқа экинлари б-н банд), шунингдек, ғаллакорлик, картошкачилик, сабзавотчилик, шу жумладан, ёпиқ грунтда (асосан, вилоятнинг Москвага ёндошган р-нларида).
Т.и. узунлиги 2703 км, шу жумладан, 2120 км электрлаштирилган. Қаттиқ қопламали йўллар 10 минг км. Йўллар зичлиги 321 км/минг км2. Волга, Ока, Москва дарёлари ва Москва каналида кема қатнайди. Дарё портлари — Дубна, Серпухов, Коломна, Зарайск, Воскресенск, Москвага Рязань ва Ярославльдан нефть қувури ўтказилган. Москва атрофида тақсимловчи ҳалқа газ қувури бор. 4 аэропорт: Шереметьево, Домодедово, Внуково, Биково. Москва ш. атрофида 50 км радиусда дам олиш зоналари бўлган ўрмон-парк химоя минтақаси ажратилган.
Вилоятнинг илмий мажмуаси муҳим аҳамиятга эга. Асосий илмий марказлар: мудофаа йўналишидаги — Королёв, Химки, Балашиха, Жуковский, Троицк; фундаментал тадқиқотлар бўйича — Пушчино (биология фанлари), Черноголовка (кимё фанлари), Дубна ва Протвино (ядро физикаси).
М.в. даги машҳур меъморий тарихий ёдгорликлар — Сергиев Посад, Звенигород, Волколамск, Коломна, Верея ш.лари ва б. 19—20-а.ларда рус маданияти марказлари ҳисобланган кўп сонли музейусадьбалар — Абрамцево, Мураново, Остафьево, Архангельское. Вилоятнинг халқ ҳунармандчилиги — Гжель керамикаси, Федоскино лок миниатюраси, Жостовонинг металлга гул солиш, Звенигороднинг ўйинчоқ ва мусика асбоблари машхур. Сергиев-Посад ш.да Троица-Сергиев лавраси мавжуд. Бир қанча монастирлар (Иосифволоцк, Хотьков ва б.) бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.