Moturidiylik

Moturidiylik - kalomşn oqim, Abu Mansur Moturidiy asos solgan. 9-a. oxiri — 10-a.da Movarounnahrda turli aqidaviy oqimlarning aqidalariga qarşi javob tarzida vujudga kelgan. M.ning keng yoyilişiga uning mö'tadillik yölini tutganligi, aqidaviy masalalarda Qur'on, hadis va aqlu idrok, mantiq hamda haqiqatga eng yaqin turganligi sabab böyadi. Imom Moturidiy tarafdorlari bilişda faqat aqlga suyaniş kerak, degan mu'gaziliylardan farkli ölaroq, aql b-n naqlni qöşib foydalaniş zarur, deb hisoblaganlar. Mu'taziliylar Qur'onni yaratilgan desalar, moturidiylar uni qadim, azaliy, deb biladilar. Imon-e'tiqod xususida M. ta'limoti, ayniqsa, diqqatga sazovor. Mu'taziliylar imonning şartlari 3 ta, ya'ni til b-n iqror, dil b-n tasdiq va amal b-n ijro etiş, desalar, M.da imonning şartlari 2 ta, ya'ni til b-n iqror etiş va dil b-n tasdiklaş, amallarning örni esa boşqa, deb ta'rif qilinadi.

M. har bir insonning taqsiri Alloh tomonidan belgilab qöyilganiga qaramay, u öz xatti-harakatlari uçun javobgardir, deb biladi. M.ka köra, inson imtihonlar uçun yaratilgan. Şu b-n bir vaktda unga uşbu sinovlardan muvaffaqiyatli ötiş va töğri yölni topiş uçun keng imkoniyatlar berib qöyilgan. U öz xatti-harakatlarida ixtiyorlidir.

M. ta'limoti rivojlanib, 13-a.dan keyin Movarounnahr hududidan çiqib, musulmon Şarqi mamlakatlariga yoyildi. Saljuqiylar hukmronligi davrida hamma joyda islom aqidalarida M. tatbiq qilindi. Sunniylikning hanafiylik mazhabiga e'tiqod qiluvçilarning barçasi aqida bobida imom Moturidiy, uning şogirdlari hamda izdoşlari yozib qoldirgan asarlarga tayanib iş köradilar. Islom olamining aksariyat mintaqalarida, Suriya, Iroq, Turkiya, Pokiston, Hindiston, Şim. Afrikada bu ta'limot hozir ham örta va oliy diniy öquv yurtlarida mustaqil fan sifatida öqitib kelinadi.