Moxov

Moxov (arab, maxv — yöq qiliş yoki çetlatiş), lepra, prokaza — butun organizmni, xususan, teri, nerv sistemasi hamda içki a'zolarni zararlaydigan surunkali infeksion kasallik. Uni kislotaga çidamli moxov mikobakteriyasi (Mycobactererium leprae Hansen) qözğatadi.

Kasallik tarixi uzoq ötmişga borib taqaladi. Ayrim tarixiy qölyozmalarda ta'kidlanişiça, miloddan 3— 3,5 ming yil avval M. Misrda uçragan. Möğuliston, Xitoy kabi davlatlarda esa miloddan 2—2,5 ming yil ilgari bu kasallikka çalingan bemorlar töğrisida ma'lumotlar bor.

M. Yevropa davlatlarida lepra deb yuritiladi va şu nom b-n jahon tibbiyot nomenklaturasiga kiritilgan.

M. qözğatuvçisini birinçi bölib, Norvegiya vraçi Gerxard Xansen 1871 y.da aniqlagan va uning nomi b-n Xansen tayoqçalari deb yuritiladi. Tayoqçalar tuzilişi hamda ayrim xususiyatlari b-n sil tayoqçalariga öxşab ketadi.

M. b-n faqat odamlar kasallanadi. Bemor soğ odam b-n uzoq vakt maişiy muloqotda bölganda yuqadi. M.ga kattalarga qaraganda bolalar köproq moyil böladi. Şuning uçun aksariyat hollarda xastalik bemorning yaqin qarindoşlariga, ayniqsa, farzandlariga tez yuqadi.

Kasallik asta-sekin boşlanadi. Inkubatsion davri 4—6 oydan 5—6 yilgaça, ba'zan bundan ham uzoqroq. Spirtli içimliklarga ruju qiliş, köp çekiş, yolçitib ovqatlanmaslik, sanitariyagigiyena qoidalariga rioya qilmaslik bu davrni qisqartirişi mumkin. Inkubatsion davr oxiriga kelib, bemorning darmoni quriydi, isitmasi kötariladi, nevralgik oğriq, çov va son limfa tugunlarining kattalaşişi, burun qurib, qonab turişi kuzatiladi.

M.ning differensiallanmagan, tuberkuloid va lepromatoz şakllari bor. Differensiallanmagan (doğli) şaklida terining ayrim joylarida qizğişoqimtir, oqimtir-puşti rangli kattakiçik doğlar paydo böladi. Ular teri damidan bir oz kötarilib turadi. Soç tökiladi: terining sezuvçanligi oldin oşib, keyin yöqoladi. Quloqorqasi, böyin, yelka va tirsak nervlari yöğonlaşadi. Bu şakl 4—5 y.dan keyin tuberkuloid yoki lepromatoz şakliga ötadi. Tuberkuloid M.da terida kattakiçik kizil tugunçalar hosil bölib, bir-biriga qöşilib ketadi. Lepromatoz M. öta yuqumli va oğir ötadi. Bemorning peşonasida, oğzi-burni atrofida, jağlari terisi va quloq suprasida joylaşgan tugunlar uning qiyofasini özgartirib qöyadi. Kasallik öçoği sohasidagi teri sezuvçanligi yöqolib, ayniqsa, qoş va kipriklar tökilib, bemorni xunuk qilib qöyadi.

Tugun va dömboqçalar qattiqlaşadi, ular moşdek, hatto nöxatdek bölişi mumkin. Ba'zan töqimaning gemorragik komponentlari qöşilib, uning rangi zangsimon bölib qoladi. Oqibatda töqimalarning qon b-n ta'minlanişi yomonlaşadi, terida, ayniqsa, qöl-oyoq terisida hadeganda bitavermaydigan tropik yaralar paydo böladi. Katta tugunlar va infiltratlar çu-qur yaralar hosil qiladi.

Köz muguz pardasining infiltratlanib yaralanişi ba'zan bemorni butunlay kör qilib qöyadi. Markaziy nerv sistemasidagi özgarişlar bemorda nevrotik buzilişlarga (nevroz, psixoz), periferik nerv sistemasining yalliğlanişi esa qattiq oğriq b-n keçadigan nevrit va polinevritga sabab böladi. Qöl va oyoqlarda (barmoqlar va panjalarda) oğriq, t-ra va taktil sezuvçanlik yöqola boşlaydi. Trofik özgarişlar natijasida bemorning barmoqlari xuddi qurbaqa yoki tyulen panjalariga öxşab qoladi. Oyoq va qöl de-formatsiyalanib, mutilyatsiya (barmoqlarning tuşib ketişi) kuzatiladi.

Köz qovoqlari muskullarining kiçrayişi oqibatida bemorning közi oxirigaça yopilmay qoladi (logo-ftalm). Yuz nervining zararlanişi oqibatida mimika muskullari atrofiyalanib, bemorning yuz körinişi niqob kiygan yoki qayğuli odamga öxşab qoladi.

M.lar maxsus taşkil etilgan leprozoriylarda davolanadi. Bemorning oila a'zolari teri kasalliklari dispanseri nazoratiga olinadi.

Sönggi yillarda kasallikning oldini oliş va davolaşga oid mukammal çoratadbirlar işlab çiqilgan. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti ma'lumotlariga qaraganda, butun dunyoda M. kasalligi 2005 y.ga kelib deyarli yöqotiladi.