Moyli ekinlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 685-b. — ziyouz.com
Moyli ekinlar — uruği va mevasidan moy oliş uçun ekiladigan ekinlar guruhi. Gulxayridoşlar (ğöza), murakkabguldoşlar (kungaboqar, maxsar), labguldoşlar (perilla, lalleman-siya), butguldoşlar (raps, xantal), dukkakdoşlar (soya, yer yonğoq) va b. turli botanik guruxlarga mansub bir yillik va köp yillik ösimliklarni öz içiga oladi. Bulardan ba'zilari qotuvçi moy beradigan daraxtlar (kokos palmasi va moyli palma, kakao, tunga), boşqalari suyuq moy beradigan ötsimon ösimliklar (soya, kungaboqar, ziğir) hisoblanadi. M.e. uruği, mevalarida, ayrimlari (çufa) tuganaklarida moy töplaydi. M.e.ning uruği va mevasida töplanadigan moy miqdori (mutlaq quruq moddaga nisbatan % hisobida): kanopda 18—20, çigitda 17—29, soyada 13—37, kungaboqarda 29—57, yer yonğoqda 41—57, rapsda 48— 50, köknorda 46— 56, moyli ziğirda 35—52, kanakunjutda 48—55, kunjutda 50—65. M.e. moylari suyuq, yarim suyuq va qotuvçi bölib, presslab yoki ekstraksiyalab olinadi. Ösimlik moylari bevosita oziq-ovqat maqsadlarida, konservalar tayyorlaşda, konditer mahsulotlari, margarin olişda, lok-böyoq, sovun pişiriş, töqimaçilik, atir-upa sanoatlari, tibbiyotda, şuningdek, moylaş materiali sifatida işlatiladi. Yoğmoy i.ç. çiqindilaridan kunjara va şrot çorva mollari uçun konsentrat ozuqa hisoblanadi.
M.e.ning kelib çiqişi turliça. Yovvoyi kungaboqarning vatani — Şim. Amerika. Kanakunjut va kunjut esa Afrikadan, raps va köknor Örta dengiz atroflaridan tarqalgan, yer yonğoqning vatani — Jan. Amerika; ğöza Hindiston, Xitoy, Perudan tarqalgan. Jahon dehqonçiligida soya, yer yonğoq, kungaboqar, zaytun, raps, kunjut, kanakunjut, moyli ziğir katta ahamiyatga ega.
Özbekiston florasida yovvoyi M.e. ning 500 turi aniqlangan. Özbekistonda yoğmoi sanoatining asosiy xom aşe bazasini bir yillik moyli ekinlardan ğöza taşkil etadi. Şuningdek, ziğir, soya, raps, kunjut, maxsar va b.ning uruğlari ham qayta işlanadi.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЙЛИ ЭКИНЛАР — уруғи ва мевасидан мой олиш учун экиладиган экинлар гуруҳи. Гулхайридошлар (ғўза), мураккабгулдошлар (кунгабоқар, махсар), лабгулдошлар (перилла, лаллеман-ция), бутгулдошлар (рапс, хантал), дуккакдошлар (соя, ер ёнғоқ) ва б. турли ботаник гурухларга мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўсимликларни ўз ичига олади. Булардан баъзилари қотувчи мой берадиган дарахтлар (кокос пальмаси ва мойли пальма, какао, тунга), бошқалари суюқ мой берадиган ўтсимон ўсимликлар (соя, кунгабоқар, зиғир) ҳисобланади. М.э. уруғи, меваларида, айримлари (чуфа) туганакларида мой тўплайди. М.э.нинг уруғи ва мевасида тўпланадиган мой миқдори (мутлақ қуруқ моддага нисбатан % ҳисобида): канопда 18—20, чигитда 17—29, сояда 13—37, кунгабоқарда 29—57, ер ёнғоқда 41—57, рапсда 48— 50, кўкнорда 46— 56, мойли зиғирда 35—52, канакунжутда 48—55, кунжутда 50—65. М.э. мойлари суюқ, ярим суюқ ва қотувчи бўлиб, пресслаб ёки экстракциялаб олинади. Ўсимлик мойлари бевосита озиқ-овқат мақсадларида, консервалар тайёрлашда, кондитер маҳсулотлари, маргарин олишда, лок-бўёқ, совун пишириш, тўқимачилик, атир-упа саноатлари, тиббиётда, шунингдек, мойлаш материали сифатида ишлатилади. Ёғмой и.ч. чиқиндиларидан кунжара ва шрот чорва моллари учун концентрат озуқа ҳисобланади.
М.э.нинг келиб чиқиши турлича. Ёввойи кунгабоқарнинг ватани — Шим. Америка. Канакунжут ва кунжут эса Африкадан, рапс ва кўкнор Ўрта денгиз атрофларидан тарқалган, ер ёнғоқнинг ватани — Жан. Америка; ғўза Ҳиндистон, Хитой, Перудан тарқалган. Жаҳон деҳқончилигида соя, ер ёнғоқ, кунгабоқар, зайтун, рапс, кунжут, канакунжут, мойли зиғир катта аҳамиятга эга.
Ўзбекистон флорасида ёввойи М.э. нинг 500 тури аниқланган. Ўзбекистонда ёғмои саноатининг асосий хом аше базасини бир йиллик мойли экинлардан ғўза ташкил этади. Шунингдек, зиғир, соя, рапс, кунжут, махсар ва б.нинг уруғлари ҳам қайта ишланади.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.