Möyna
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 958–959-b. — ziyouz.com
Möyna — möynali hayvonlar terisi. Suvsar, oq siçqon, sassiqközan, ti-yin, tulki, tovuşqon, norka, qunduz, ondatra, nutriya, suğur, yumronqoziq va b. M.si qadrlanadi. M.ning qişki va baqorgi xillari böladi. Sifati juni va terisiga karab belgilanadi. Junining asosiy xossalari: uzunligi, qalinligi, yöğonligi, elastikligi (mayinligi), rangi, yaltirokligi, pişiqligi; terisining qalinligi, puxtaligi, tiğizligi, ölçami, vazni, issiq ötkazuvçanligi va b. M. terisi hamda junining xossalari hayvon tirik vaqtida, şuningdek, şilib olinganidan keyin ham özgarişi mumkin. Hayvonning tirik vaqtidagi özgarişlar ikdim, yil fasli, yaşaş muhiti, ozikdar va organizmning fiziologik qolatiga boğliq. Mavsumiy özgarişlarga qarab, 1, 11, III, ba'zan IV navlariga bölinadi. Kişki M. I, keç kuzgisi II, erta kuzgisi va bahorgisi III qamda IV navlarga ötadi.
Terini dastlabki işlaş yoğidan tozalaş, eni-böyini tortib töğrilaş va quritiş, oşlaş yoki maxsus reaktivlar b-n işlab konservalaşdan iborat. Köp qöllaniladigan konservalaş usuli heç qanday kimyoviy modda işlatmay, terini quritişdir. Bunda terilar ramalarga yoki yoğoçlarga tortib quritiladi. Qurigan teri namligi 16—18% bölişi kerak. Qalin terilar oşlanadi, keyin quritiladi. Terini haşarot (kuya va terixör)lardan saqlaş uçun teri hamda binoga xlorofosning 1% li eritmasi (1 m2 ga 60—100 ml) sepiladi. M. sifati hayvonni söyiş, terini şiliş, dastlabki işlov beriş va uni saklaş rejimiga ham boğliq. MÖYNA SANOATI — yengil sanoatning möynali hayvonlar va qöy terisini qayta işlaydigan va turli möyna hamda pöstin mahsulotlari işlab çiqariladigan tarmoği. Özbekistonda qadimdan möynadözlik b-n şuğullanadigan yakka hunarmandlar tulki, böri, börsiq, quyon, suvsar terilari va oşlangan qöy terisidan pöstin, telpak va b. buyumlar tikkanlar. 19-a.ning oxiriga qadar Özbekistonda möyna terilariga oddiy, xonaki usulda, asosan, kimyoviy moddalar qöllanilmay, ösimlik böyoqlari, mahalliy oşlovçi moddalar b-n işlov berilgan. 20-a.ning 20-y. lar boşidan hunarmandlar artellarga birlaştirildi. Toşkent kön-möyna va Buxoro qoraköl teri z-dlari M. s. dagi yirik korxonalardir. Toşkent kön-möyna z-di 1956 y. çarmgalanteriya buyumlari k-ti nomi b-n taşkil qilingan. Ayollar va bolalar paltosi, boş kiyimlar, astari möyna, avrasi gazlama bölgan buyumlar işlab çiqaradi. Bu z-d Samarqand teri xom aşyosi z-didan qamda respublika göşt k-tlaridan keltiriladigan xom aşyodan foydalanadi. Buxoro qoraköl z-dida qoraköl terilariga işlov beriladi. 1996 y.dan Namanganda sun'iy möyna fabrikasi (Özbekiston-Germaniya qöşma korxonasi) işga tuşirildi. Keyinçalik möynali kiyim-keçak mahsulotlari işlab çiqaradigan köplab sexlar va qöşma, kiçik korxonalar işga tuşirildi. Özbekiston qoraköl terilarining köpgina navlari jahon andozalariga mos va xalqaro bozorda yuqori baholanadi. «Özbek qoraköli» kompaniyasi tarkibidagi xöjaliklar va korxonalar qoraköl teri yetiştiriş, uni oşlaş, qoraköldan tikilgan turli kiyimboşlar i.ç. va sotiş b-n şu-ğullanadi. Özbekistonda 2002 y.da 685 ming (2000 y.da 743,5 ming) dona qoraköl teri tayyorlandi. Har yili 50 mingdan ortiq teri eksport qilinadi.
Respublikada möynali hayvonlar — ondatra, nutriya, qunduz kabi möynali hayvonlarni sanoat usulida boqiş — darrandaçilik yölga qöyilgan. Ulardan olingan möynalardan ustki va boş kiyimlar tikiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЎЙНА — мўйнали ҳайвонлар териси. Сувсар, оқ сичқон, сассиқкўзан, ти-йин, тулки, товушқон, норка, қундуз, ондатра, нутрия, суғур, юмронқозиқ ва б. М.си қадрланади. М.нинг қишки ва бақорги хиллари бўлади. Сифати жуни ва терисига караб белгиланади. Жунининг асосий хоссалари: узунлиги, қалинлиги, йўғонлиги, эластиклиги (майинлиги), ранги, ялтироклиги, пишиқлиги; терисининг қалинлиги, пухталиги, тиғизлиги, ўлчами, вазни, иссиқ ўтказувчанлиги ва б. М. териси ҳамда жунининг хоссалари ҳайвон тирик вақтида, шунингдек, шилиб олинганидан кейин ҳам ўзгариши мумкин. Ҳайвоннинг тирик вақтидаги ўзгаришлар икдим, йил фасли, яшаш муҳити, озикдар ва организмнинг физиологик қолатига боғлиқ. Мавсумий ўзгаришларга қараб, 1, 11, III, баъзан IV навларига бўлинади. Кишки М. I, кеч кузгиси II, эрта кузгиси ва баҳоргиси III қамда IV навларга ўтади.
Терини дастлабки ишлаш ёғидан тозалаш, эни-бўйини тортиб тўғрилаш ва қуритиш, ошлаш ёки махсус реактивлар б-н ишлаб консервалашдан иборат. Кўп қўлланиладиган консервалаш усули ҳеч қандай кимёвий модда ишлатмай, терини қуритишдир. Бунда терилар рамаларга ёки ёғочларга тортиб қуритилади. Қуриган тери намлиги 16—18% бўлиши керак. Қалин терилар ошланади, кейин қуритилади. Терини ҳашарот (куя ва терихўр)лардан сақлаш учун тери ҳамда бинога хлорофоснинг 1% ли эритмаси (1 м2 га 60—100 мл) сепилади. М. сифати ҳайвонни сўйиш, терини шилиш, дастлабки ишлов бериш ва уни саклаш режимига ҳам боғлиқ. МЎЙНА САНОАТИ — енгил саноатнинг мўйнали ҳайвонлар ва қўй терисини қайта ишлайдиган ва турли мўйна ҳамда пўстин маҳсулотлари ишлаб чиқариладиган тармоғи. Ўзбекистонда қадимдан мўйнадўзлик б-н шуғулланадиган якка ҳунармандлар тулки, бўри, бўрсиқ, қуён, сувсар терилари ва ошланган қўй терисидан пўстин, телпак ва б. буюмлар тикканлар. 19-а.нинг охирига қадар Ўзбекистонда мўйна териларига оддий, хонаки усулда, асосан, кимёвий моддалар қўлланилмай, ўсимлик бўёқлари, маҳаллий ошловчи моддалар б-н ишлов берилган. 20-а.нинг 20-й. лар бошидан ҳунармандлар артелларга бирлаштирилди. Тошкент кўн-мўйна ва Бухоро қоракўл тери з-длари М. с. даги йирик корхоналардир. Тошкент кўн-мўйна з-ди 1956 й. чармгалантерия буюмлари к-ти номи б-н ташкил қилинган. Аёллар ва болалар пальтоси, бош кийимлар, астари мўйна, авраси газлама бўлган буюмлар ишлаб чиқаради. Бу з-д Самарқанд тери хом ашёси з-дидан қамда республика гўшт к-тларидан келтириладиган хом ашёдан фойдаланади. Бухоро қоракўл з-дида қоракўл териларига ишлов берилади. 1996 й.дан Наманганда сунъий мўйна фабрикаси (Ўзбекистон-Германия қўшма корхонаси) ишга туширилди. Кейинчалик мўйнали кийим-кечак маҳсулотлари ишлаб чиқарадиган кўплаб цехлар ва қўшма, кичик корхоналар ишга туширилди. Ўзбекистон қоракўл териларининг кўпгина навлари жаҳон андозаларига мос ва халқаро бозорда юқори баҳоланади. «Ўзбек қоракўли» компанияси таркибидаги хўжаликлар ва корхоналар қоракўл тери етиштириш, уни ошлаш, қоракўлдан тикилган турли кийимбошлар и.ч. ва сотиш б-н шу-ғулланади. Ўзбекистонда 2002 й.да 685 минг (2000 й.да 743,5 минг) дона қоракўл тери тайёрланди. Ҳар йили 50 мингдан ортиқ тери экспорт қилинади.
Республикада мўйнали ҳайвонлар — ондатра, нутрия, қундуз каби мўйнали ҳайвонларни саноат усулида боқиш — даррандачилик йўлга қўйилган. Улардан олинган мўйналардан устки ва бош кийимлар тикилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.