Mozaika

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 676–677-b. — ziyouz.com

Mozaika (frans. masaique — muzalarga bağişlangan) — bir xil yoki turli xom aşyo (koşin, toş, yogoç, marmar, metall va b.) bulaklaridan işlangan tasvir, naqş. Mahobatli (monumental) bezak san'atining asosiy turlaridan. Asosan, binolar, amaliy san'at asarlarini bezaşda, dastgoh. san'ati asarlari yaratişda qöllanadi. M. yiğişning 2 xil usuli farqlanadi: naqş (tasvir) mustaxkamlovçi modda (ohak, sement, mum va b.) surtilib bezatilayotgan yuzaga mayda bölaklardan töğridan-töğri terib hosil qilinadi; te s kar i terişda rasmli qoğoz yoki matoga bölaklar öng tomoni b-n yopiştiriladi, söng teskari tomoniga mustahkamlovçi modda surtilib, bezatilayotgan yuza (devor yoki şift) ga biriktiriladi. M.ning alohida turi —inkrustatsiya.

Turli ranglarda böyalgan doiralardan iborat eng qad. M. mil. av. 3ming yillikka mansub. M. Qad. Şarq mamlakatlarida, antik davr va örta asrlarda Vizantiya, Italiya, Gruziya, Qad. Rusda rivojlangan. Ğarb. Yevropa san'atida bezak M.lar keng tarqalgan. Islom mamlakatlarida 13—14-a.larda koşinli M. rivojlangan, qoliplar asosida işlangan bölaklar yiğilib murakkab naqş (tasvir)lar hosil qilingan. 14—15-a. larda Samarqand va Buxorodagi binolar peştoqiga işlangan M.lar jozibadorligi b-n diqqatni tortadi.

18-a.da Yevropada (jumladan, Rossiyada M.Lomonosov tomonidan) M. qayta tiklangan (dastgoh portretlar va batal kompozitsiyalari yaratilgan). «Modern» va milliy romantik oqim ustalari mayolika (koşin)li M. usulidan foydalanganlar (ispan A. Gaudi, rus V. Vasnetsov, M. Vrubel va b.). Yirik bölaklardan tuzilgan M.da közga taşlanuvçi mahalliy ranglar uyğunlaştirib tuzilgan kompozitsiyalar kup uçraydi (R. Guttuzo, D. Rivera va b.). 20-a.ning 30-y.laridan san'atlar sintezi masalalariga qiziqiş ortdi, M. ham rivojlandi. Özbekistonda 60-y.lardan (ayniqsa, Toşkent zilzilasidan keyin) M. keng tarqaldi, jamoat va turar joy binolari bezagida keng qöllanilmoqda (Toşkentdagi Amaliy san'at muzeyi, «Paxtakor» metro bekati bezaklari va b.). Asrlar davomida rivojlanib kelayotgan qad. koşinkorlik an'analari keng qöllanilgan holda jamoat binolari, me'moriy obidalar ajoyib M. namunalari b-n bezatilmok,da: Imom Buxoriy yodgorlik majmui, Oliy Majlis bi-nosi, Özbekiston konservatoriyasi binosi va b.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МОЗАИКА (франц. masaique — музаларга бағишланган) — бир хил ёки турли хом ашё (кошин, тош, ёгоч, мармар, металл ва б.) булакларидан ишланган тасвир, нақш. Маҳобатли (монументал) безак санъатининг асосий турларидан. Асосан, бинолар, амалий санъат асарларини безашда, дастгоҳ. санъати асарлари яратишда қўлланади. М. йиғишнинг 2 хил усули фарқланади: нақш (тасвир) мустахкамловчи модда (оҳак, цемент, мум ва б.) суртилиб безатилаётган юзага майда бўлаклардан тўғридан-тўғри териб ҳосил қилинади; те с кар и теришда расмли қоғоз ёки матога бўлаклар ўнг томони б-н ёпиштирилади, сўнг тескари томонига мустаҳкамловчи модда суртилиб, безатилаётган юза (девор ёки шифт) га бириктирилади. М.нинг алоҳида тури —инкрустация.

Турли рангларда бўялган доиралардан иборат энг қад. М. мил. ав. 3минг йилликка мансуб. М. Қад. Шарқ мамлакатларида, антик давр ва ўрта асрларда Византия, Италия, Грузия, Қад. Русда ривожланган. Ғарб. Европа санъатида безак М.лар кенг тарқалган. Ислом мамлакатларида 13—14-а.ларда кошинли М. ривожланган, қолиплар асосида ишланган бўлаклар йиғилиб мураккаб нақш (тасвир)лар ҳосил қилинган. 14—15-а. ларда Самарқанд ва Бухородаги бинолар пештоқига ишланган М.лар жозибадорлиги б-н диққатни тортади.

18-а.да Европада (жумладан, Россияда М.Ломоносов томонидан) М. қайта тикланган (дастгоҳ портретлар ва батал композициялари яратилган). «Модерн» ва миллий романтик оқим усталари майолика (кошин)ли М. усулидан фойдаланганлар (испан А. Гауди, рус В. Васнецов, М. Врубель ва б.). Йирик бўлаклардан тузилган М.да кўзга ташланувчи маҳаллий ранглар уйғунлаштириб тузилган композициялар куп учрайди (Р. Гуттузо, Д. Ривера ва б.). 20-а.нинг 30-й.ларидан санъатлар синтези масалаларига қизиқиш ортди, М. ҳам ривожланди. Ўзбекистонда 60-й.лардан (айниқса, Тошкент зилзиласидан кейин) М. кенг тарқалди, жамоат ва турар жой бинолари безагида кенг қўлланилмоқда (Тошкентдаги Амалий санъат музейи, «Пахтакор» метро бекати безаклари ва б.). Асрлар давомида ривожланиб келаётган қад. кошинкорлик анъаналари кенг қўлланилган ҳолда жамоат бинолари, меъморий обидалар ажойиб М. намуналари б-н безатилмок,да: Имом Бухорий ёдгорлик мажмуи, Олий Мажлис би-носи, Ўзбекистон консерваторияси биноси ва б.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.