Mozorqörğon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 683–684-b. — ziyouz.com
Mozorqörğon (arxeologiyada) — çorvador qabila sardorlarining mozori. Uzoqötmişda mulkiy tengeizlik va sinfiy tabakalaniş jarayoni jadal keçayotgan zamonlarda, ayniqsa, çorvador qabilalar jamoasida olamdan ötgan badavlat uruğ va qabila sardorlarining jasadini oddiy kabiladoşlaridan aloqida kömiş odat tusini olgan. An'anaga köra, yoğoç yoki loydan maxsus jasadxona qurilib, uning qoq örtasiga şohona kiyimdagi sardor jasadi solingan tobut örnatilgan. To-but atrofiga va butun xona böylab sardorga tegişli qurol-aslahalar, metall (oltin, kumuş, jez) va sopol idişlarda marhumga ovqat qöyilgan. Xonaning devorlariga gilam, naqş solingan namat yoki guldor matolar osilib, xona tomi xari va xasçöplar b-n yopilgan. Sardor jasadxonasi etagiga uning xotinlaridan bir yoki bir neçasini şaxsiy boyliklari b-n birga, bayramona libosda kömilgan. Jasadxona atrofiga, M. ostiga«narigi dunyoda» sardorga xizmat qilişi uçun uning otlaridan va xizmatkorlaridan bir neçasini öldirib kömiş odat bölgan. Söng, qabrlar ustiga sonsanoqsiz toşlar uyumi hosil qilinib, uning ustiga qalin tuproqtortilgan. Natijada, balandligi va diametri bir neça metrli sun'iy tepalik hosil bölgan. Arxeologiyada bunday sukunat maskani M. nomi b-n yuritiladi. Ana şunday M.lar çorvador qabilalar yaşagan mintaqalarda jez, ilk temir va antik davrda Qora dengiz va Kaspiy dengizi atrofidagi çöllarda (Soloxa, Kelermes), Zakavkazyening toğ oldi mintaqalarida (Maykop, Trialeti), Oltoy va Jan. Sibir yerlarida (Başadar, Pozirik, Salbik, Arjan), Orol dengizi atroflarida (Tagisken) qamda Qozoğiston çöllarida (Dandiboy, Begozi) paydo bölgan. M.larning asosi, odatda, yarim şar, oval, kvadrat şaklida bölgan. Ularning diametri 3—4 m dan to 50 m gaça, bal. esa 2—3 m dan to 20 m gaça bölgan. Har bir M. oila xilxonasi yoki uruğ qabristoni hisoblangan. Mulkiy tabaqalaniş ösişi b-n boy va kambağallar kömilgan M.lar örtasidagi farq kuçaygan. Şarqiy Yevropa, Jan. Sibir, Şim. Kavkaz, Oltoy va Qozoğiston çöllaridagi uruğ va kabila oqsoqollarining M.lari özlarining boyligi va kattaligi b-n ajralib turgan.
Ahmadali Asqarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЗОРҚЎРҒОН (археологияда) — чорвадор қабила сардорларининг мозори. Узоқўтмишда мулкий тенгеизлик ва синфий табакаланиш жараёни жадал кечаётган замонларда, айниқса, чорвадор қабилалар жамоасида оламдан ўтган бадавлат уруғ ва қабила сардорларининг жасадини оддий кабиладошларидан алоқида кўмиш одат тусини олган. Анъанага кўра, ёғоч ёки лойдан махсус жасадхона қурилиб, унинг қоқ ўртасига шоҳона кийимдаги сардор жасади солинган тобут ўрнатилган. То-бут атрофига ва бутун хона бўйлаб сардорга тегишли қурол-аслаҳалар, металл (олтин, кумуш, жез) ва сопол идишларда марҳумга овқат қўйилган. Хонанинг деворларига гилам, нақш солинган намат ёки гулдор матолар осилиб, хона томи хари ва хасчўплар б-н ёпилган. Сардор жасадхонаси этагига унинг хотинларидан бир ёки бир нечасини шахсий бойликлари б-н бирга, байрамона либосда кўмилган. Жасадхона атрофига, М. остига«нариги дунёда» сардорга хизмат қилиши учун унинг отларидан ва хизматкорларидан бир нечасини ўлдириб кўмиш одат бўлган. Сўнг, қабрлар устига сонсаноқсиз тошлар уюми ҳосил қилиниб, унинг устига қалин тупроқтортилган. Натижада, баландлиги ва диаметри бир неча метрли сунъий тепалик ҳосил бўлган. Археологияда бундай сукунат маскани М. номи б-н юритилади. Ана шундай М.лар чорвадор қабилалар яшаган минтақаларда жез, илк темир ва антик даврда Қора денгиз ва Каспий денгизи атрофидаги чўлларда (Солоха, Келермес), Закавказьенинг тоғ олди минтақаларида (Майкоп, Триалети), Олтой ва Жан. Сибирь ерларида (Башадар, Позирик, Салбик, Аржан), Орол денгизи атрофларида (Тагискен) қамда Қозоғистон чўлларида (Дандибой, Бегози) пайдо бўлган. М.ларнинг асоси, одатда, ярим шар, овал, квадрат шаклида бўлган. Уларнинг диаметри 3—4 м дан то 50 м гача, бал. эса 2—3 м дан то 20 м гача бўлган. Ҳар бир М. оила хилхонаси ёки уруғ қабристони ҳисобланган. Мулкий табақаланиш ўсиши б-н бой ва камбағаллар кўмилган М.лар ўртасидаги фарқ кучайган. Шарқий Европа, Жан. Сибирь, Шим. Кавказ, Олтой ва Қозоғистон чўлларидаги уруғ ва кабила оқсоқолларининг М.лари ўзларининг бойлиги ва катталиги б-н ажралиб турган.
Аҳмадали Асқаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.