Mualliflik huquqi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 774–775-b. — ziyouz.com
Mualliflik huquqi - keng ma'noda — fan, adabiyot va san'at asarlarini yaratiş, foydalaniş va ququqiy himoya qilişda vujudga keladigan munosabatlarni tartibga soluvçi huquqiy normalar yiğindisi; fuqarolik huquqining bir bölimi. Top ma'noda — asar muallifiga tegişli bölgan va qonunlarda mustahkamlanib qöyilgan şaxsiy va mulkiy huquklar tizimini taşkil etadi. M.h- böyiça munosabatlar har bir davlatga xos qonunlar va xalqaro konvensiyalar b-n tartibga solinadi.
M.h- böyiça 1952 y.gi Jahon (Jeneva) konvensiyasi hamda adabiy va badiiy asarlarni himoya qiliş töğrisidagi Bern konvensiyasi (1886) mavjud. Bern konvensiyasi M.h.ni himoya qilişning qat'iy tizimini özida ifodalaydi. Özbekistonda M.h.ning asosiy normalari ÖzR Fuqarolik kodeksi (1041 — 1073moddalar) va «Mualliflik va turdoş ququklar töğrisida»gi ÖzR qonuni (1996 y. 30 avg.)da belgilangan.
M.h. ijodiy faoliyat natijasi bölmiş fan, adabiyot va san'at asarlariga nisbatan, ularning maqsadi va qadrqimmati, şuningdek, ifodalaş usuli (qölyozma, tasvir, audiovideo yozuv, xaykal va h.k.)dan qati nazar, tatbiq etiladi. Barça turdagi kompyuterlar uçun dasturlar va ma'lumotlar bazalari ham M.h. obyekti hisoblanadi. Muallif öz asariga nisbatan quyidagi şaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarga ega: muallif sifatida e'tirof etilişi huquqi; asarni öz ismi, taxallusi yoki anonim tarzda e'lon qiliş huquqi; asar daxlsizligiga bölgan huquq; asardan har qanday şaklda va usulda foydalaniş huquqi; asarni e'lon qiliş huquqi; asardan foydalanilganlik uçun haq oliş huquqi; asarni tasarruf qiliş huquqi. Asardan muallif yoki uning merosxöri b-n mualliflik şartnomasi tuziş orqaligina foydalaniş mumkin. Çop etilgan begona asardan muallifning roziligisiz va mualliflik haqini tölamagan holda şaxsiy maqsadlarda foydalanişga, başarti bunda asardan normal foydalanişga ziyon yetmaydigan va muallifning qonuniy manfa-atlariga putur yetmaydigan bölsa, yöl qöyiladi. Asardan muallifning ism-şarifini va olingan manbani körsatgan holda hamda asardan normal foydalanişga zarar yetkazmaslik va muallifning qonuniy manfaatlarini kamsitmaslik şarti b-n ilmiy tadqiqotlarda, ta'lim va öquv naşrlarida, axborot maqsadlarida qisman yoki töliq takrorlaşga ruxsat beriladi. Asarga bölgan M.h. u yaratilgan paytdan boşlab amal qiladi. M.h. muallifning butun hayoti davomida va vafotidan keyingi yilning 1 yanv.dan boşlab 50 yil davomida amal qiladi. Muallif vafotidan keyingi M.h. uning merosxörlariga tegişli böladi va meros böyiça bir şaxsdan 2-şaxsga ötadi. M.h.ning amal qiliş muddati tugaganidan keyin asar ijtimoiy boylikka aylanadi, ya'ni har qanday şaxs mualliflik haqini tölamagan holda erkin foydalanişga hakli. Mualliflik şaxsiy nomulkiy huquklari muddatsiz amal qiladi.
M.h. buzilgan taqdirda u sud orqali himoya qilinadi. M.h. buzilişining keng tarqalgan turlariga plagiat (köçirmaçilik, madaniy öğirlik), asardan muallif ruxsatisiz tijorat maqsadlarida foydalaniş (madaniy qaroqçilik) kiradi. Bunday hollarda huquqbuzar muallif huquklarini tiklaşi, unga yetkazilgan zararlarni tölaşi lozim. M.h.ni buzişga qaratilgan vositalar (asarning kontrafakt nusxalari) yöqqilibtaşlanadi. M.h. egasi öziga tegişli xuquklarni öz xohişiga köra şaxsan amalga oşirişga haqlidir. Hukuq egasidan boşqa şaxslar M.h.larini faqat huquq egasining roziligi b-n va u bergan vakolatlar doirasida boşqarişlari mumkin (mas, işonçnoma orqali). M.h. egalari öz zimmasiga M.h.larini boşqariş yuklatiladigan taşkilotlarni tuzişlari mumkin. Muallifning öz asariga nisbatan mutlaq huquqlari (mulkiy huquklar) tijorat muomalasida harakatda bölişi, haq evaziga boşqa şaxslarga töliq yoki qisman ötkazilişi, hadya qilinişi mumkin. ÖzR Jinoyat kodeksida M.h.ni özlaştirganlik, hammualliflikka majbur etganlik uçun jinoiy javobgarlik belgilangan (yana q. Intellektual mulk huquqi). M.h.ni muhofaza etişni taşkiliyhuquqiy ta'minlaş, bu borada davlat siyosatini amalga oşiriş uçun Özbekistonda Mualliflik huquqini himoya qiliş agentligi faoliyat körsatadi.
Ad.:Toşe' B., Mualliflik huquqi, T., 2002; Nasriyev I. Mualliflikhuquqi maz-muni va şaxsiy nomulkiy xuqukdar himoyasi, T., 2003.
Omon Oqyulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУАЛЛИФЛИК ҲУҚУҚИ - кенг маънода — фан, адабиёт ва санъат асарларини яратиш, фойдаланиш ва қуқуқий ҳимоя қилишда вужудга келадиган муносабатларни тартибга солувчи ҳуқуқий нормалар йиғиндиси; фуқаролик ҳуқуқининг бир бўлими. Top маънода — асар муаллифига тегишли бўлган ва қонунларда мустаҳкамланиб қўйилган шахсий ва мулкий ҳуқуклар тизимини ташкил этади. М.ҳ- бўйича муносабатлар ҳар бир давлатга хос қонунлар ва халқаро конвенциялар б-н тартибга солинади.
М.ҳ- бўйича 1952 й.ги Жаҳон (Женева) конвенцияси ҳамда адабий ва бадиий асарларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги Берн конвенцияси (1886) мавжуд. Берн конвенцияси М.ҳ.ни ҳимоя қилишнинг қатъий тизимини ўзида ифодалайди. Ўзбекистонда М.ҳ.нинг асосий нормалари ЎзР Фуқаролик кодекси (1041 — 1073моддалар) ва «Муаллифлик ва турдош қуқуклар тўғрисида»ги ЎзР қонуни (1996 й. 30 авг.)да белгиланган.
М.ҳ. ижодий фаолият натижаси бўлмиш фан, адабиёт ва санъат асарларига нисбатан, уларнинг мақсади ва қадрқиммати, шунингдек, ифодалаш усули (қўлёзма, тасвир, аудиовидео ёзув, хайкал ва ҳ.к.)дан қатьи назар, татбиқ этилади. Барча турдаги компьютерлар учун дастурлар ва маълумотлар базалари ҳам М.ҳ. объекти ҳисобланади. Муаллиф ўз асарига нисбатан қуйидаги шахсий номулкий ва мулкий ҳуқуқларга эга: муаллиф сифатида эътироф этилиши ҳуқуқи; асарни ўз исми, тахаллуси ёки аноним тарзда эълон қилиш ҳуқуқи; асар дахлсизлигига бўлган ҳуқуқ; асардан ҳар қандай шаклда ва усулда фойдаланиш ҳуқуқи; асарни эълон қилиш ҳуқуқи; асардан фойдаланилганлик учун ҳақ олиш ҳуқуқи; асарни тасарруф қилиш ҳуқуқи. Асардан муаллиф ёки унинг меросхўри б-н муаллифлик шартномаси тузиш орқалигина фойдаланиш мумкин. Чоп этилган бегона асардан муаллифнинг розилигисиз ва муаллифлик ҳақини тўламаган ҳолда шахсий мақсадларда фойдаланишга, башарти бунда асардан нормал фойдаланишга зиён етмайдиган ва муаллифнинг қонуний манфа-атларига путур етмайдиган бўлса, йўл қўйилади. Асардан муаллифнинг исм-шарифини ва олинган манбани кўрсатган ҳолда ҳамда асардан нормал фойдаланишга зарар етказмаслик ва муаллифнинг қонуний манфаатларини камситмаслик шарти б-н илмий тадқиқотларда, таълим ва ўқув нашрларида, ахборот мақсадларида қисман ёки тўлиқ такрорлашга рухсат берилади. Асарга бўлган М.ҳ. у яратилган пайтдан бошлаб амал қилади. М.ҳ. муаллифнинг бутун ҳаёти давомида ва вафотидан кейинги йилнинг 1 янв.дан бошлаб 50 йил давомида амал қилади. Муаллиф вафотидан кейинги М.ҳ. унинг меросхўрларига тегишли бўлади ва мерос бўйича бир шахсдан 2-шахсга ўтади. М.ҳ.нинг амал қилиш муддати тугаганидан кейин асар ижтимоий бойликка айланади, яъни ҳар қандай шахс муаллифлик ҳақини тўламаган ҳолда эркин фойдаланишга ҳакли. Муаллифлик шахсий номулкий ҳуқуклари муддатсиз амал қилади.
М.ҳ. бузилган тақдирда у суд орқали ҳимоя қилинади. М.ҳ. бузилишининг кенг тарқалган турларига плагиат (кўчирмачилик, маданий ўғирлик), асардан муаллиф рухсатисиз тижорат мақсадларида фойдаланиш (маданий қароқчилик) киради. Бундай ҳолларда ҳуқуқбузар муаллиф ҳуқукларини тиклаши, унга етказилган зарарларни тўлаши лозим. М.ҳ.ни бузишга қаратилган воситалар (асарнинг контрафакт нусхалари) йўққилибташланади. М.ҳ. эгаси ўзига тегишли хуқукларни ўз хоҳишига кўра шахсан амалга оширишга ҳақлидир. Ҳукуқ эгасидан бошқа шахслар М.ҳ.ларини фақат ҳуқуқ эгасининг розилиги б-н ва у берган ваколатлар доирасида бошқаришлари мумкин (мас, ишончнома орқали). М.ҳ. эгалари ўз зиммасига М.ҳ.ларини бошқариш юклатиладиган ташкилотларни тузишлари мумкин. Муаллифнинг ўз асарига нисбатан мутлақ ҳуқуқлари (мулкий ҳуқуклар) тижорат муомаласида ҳаракатда бўлиши, ҳақ эвазига бошқа шахсларга тўлиқ ёки қисман ўтказилиши, ҳадя қилиниши мумкин. ЎзР Жиноят кодексида М.ҳ.ни ўзлаштирганлик, ҳаммуаллифликка мажбур этганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланган (яна қ. Интеллектуал мулк ҳуқуқи). М.ҳ.ни муҳофаза этишни ташкилийҳуқуқий таъминлаш, бу борада давлат сиёсатини амалга ошириш учун Ўзбекистонда Муаллифлик ҳуқуқини ҳимоя қилиш агентлиги фаолият кўрсатади.
Ад.:Тошеъ Б., Муаллифлик ҳуқуқи, Т., 2002; Насриев И. Муаллифликҳуқуқи маз-муни ва шахсий номулкий хуқукдар ҳимояси, Т., 2003.
Омон Оқюлов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.