Muammo
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 775-b. — ziyouz.com
Muammo (arab. — kör, kör qilingan) — özbek mumtoz adabiyotida şe'riy janr; poetik san'at turi. Unda biror söz, ism (yoki boş harflari), sana va b. yaşirib beriladi. Köpinça 1 bayt, ba'zan 2 baytdan iborat bölib, unda biror söz yoxud fikr söz öyini asosida yaşiringan böladi. Agar şe'riy bayt boşdan oxir şu asosga qurilgan va tugallangan bölsa, M. deyiladi. Şunçaki baytlar orasida kelsa, şe'riy vosita, poetik san'at deb qaraladi. M.ni tuziş (yaratiş) va oçiş (yeçiş)ning bir neça usullari mavjud. Köpinça undagi biror söz oçqiç vazifasini ötaydi. Arab tili grammatikasi qoidalari, arab alifbosi harflarining şakliy ramzlari, abjad hisobi va b.ni biliş M. uçun zarur. Özbek mumtoz adabiyotida M.çilik zexn va idrokni tarbiya qiliş maktabi hisoblangan. Şoirning mahorati M.ni yeça oliş qobiliyatiga qarab belgilangan.
Dastlab Şarafiddin Ali Yazdiy («Hulali mutarraz dar fanni muammo va luğz» — «Muammo va luğz fani töğrisida bezatilgan ipak kiyimlar»), söng Abdurahmon Jomiy («Risolai muammoi kabir» — «Muammo haqida katta risola»; «Risolai muammoi sağir»
— «Muammo haqida kiçik risola»), Alişer Navoiy («Risolai mufradot») va b. M. yoziş qoidalari xaqida asarlar yozganlar. Navoiyning 500 ga yaqin, Boburning 600 ga yaqin M.lari yetib kelgan.
Ad.: Atoulloh Husayniy, Badoyi ussanoyi, T., 1981; Orzibekov R., Lirikada kiçik janrlar, T., 1976.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУАММО (араб. — кўр, кўр қилинган) — ўзбек мумтоз адабиётида шеърий жанр; поэтик санъат тури. Унда бирор сўз, исм (ёки бош ҳарфлари), сана ва б. яшириб берилади. Кўпинча 1 байт, баъзан 2 байтдан иборат бўлиб, унда бирор сўз ёхуд фикр сўз ўйини асосида яширинган бўлади. Агар шеърий байт бошдан охир шу асосга қурилган ва тугалланган бўлса, М. дейилади. Шунчаки байтлар орасида келса, шеърий восита, поэтик санъат деб қаралади. М.ни тузиш (яратиш) ва очиш (ечиш)нинг бир неча усуллари мавжуд. Кўпинча ундаги бирор сўз очқич вазифасини ўтайди. Араб тили грамматикаси қоидалари, араб алифбоси ҳарфларининг шаклий рамзлари, абжад ҳисоби ва б.ни билиш М. учун зарур. Ўзбек мумтоз адабиётида М.чилик зехн ва идрокни тарбия қилиш мактаби ҳисобланган. Шоирнинг маҳорати М.ни еча олиш қобилиятига қараб белгиланган.
Дастлаб Шарафиддин Али Яздий («Ҳулали мутарраз дар фанни муаммо ва луғз» — «Муаммо ва луғз фани тўғрисида безатилган ипак кийимлар»), сўнг Абдураҳмон Жомий («Рисолаи муаммои кабир» — «Муаммо ҳақида катта рисола»; «Рисолаи муаммои сағир»
— «Муаммо ҳақида кичик рисола»), Алишер Навоий («Рисолаи муфрадот») ва б. М. ёзиш қоидалари хақида асарлар ёзганлар. Навоийнинг 500 га яқин, Бобурнинг 600 га яқин М.лари етиб келган.
Ад.: Атоуллоҳ Ҳусайний, Бадойи уссанойи, Т., 1981; Орзибеков Р., Лирикада кичик жанрлар, Т., 1976.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.