Muğ qal'a hujjatlari

Muğ qal'a hujjatlari – Muğ qal'a xarobalaridan topilgan hujjatlar majmuidan iborat öziga xos arxiv qoldiği (mil. 7-a. oxiri — 8-a. boşi). Uning tarkibidagi jami 80 xujjatdan 74 tasi fanda şartli ravişda «milliy suğd yozuvi» yoki Samarqand suğd yozuvi deb nomlangan yozuvda bitilgan. 3 ta hujjat xitoy yozuvida bölib, mazkur arxiv mazmuniga daxldor emas. Xitoyça matn bitilgan qoğozning orqa toza yuzasidan yozuv materi-ali sifatida foydalanilgan. 2 ta hujjat arab yozuvini kufa usulida bitilgan va arxiv mazmuniga aloqador. 1 ta hujjat teri yuzasiga qad. turkruniy yozuvda bitilgan. Hujjatlar bitilgan materiallar turliça. 20 dan ortiqhujjat toldan kesilgan tayokçalarda, 20 dan ortiqroq hujjat oşlangan teri yuzasida va bir qança hujjat xitoy qoğozlarda yetib kelgan.

Hujjatlarning mazmun doirasi xilma-xil, ularning bir turkumi huquqiy (nikoh va bu munosabat b-n oila mulkiy munosabatlari haqidagi masalalarni aks ettiradi) munosabatlarga oid. Hujjatlarning yana biri tegirmon ijarasi, ikkinçisi yer mulkçiligi haqidagi hujjatlardir.

Bir turkum hujjatlar diplomatik yozişmalar toifasiga kiradi. Hujjat mazmun e'tibori b-n arab boskinçiligi voqealari b-n bevosita aloqador, unda xalifalik noibining Movarounnaxrdagi omili Abdurrahmon binni Subhning Panç hokimi Devaştiçp ogohlantiriş va döq-pöpisasi ifoda topgan. Yana biri diplomatik maktub Devaştiç tomonidan Rust xrkimi Afarunga yozilgan bölib arablarga qarşi harbiy kuçlarni birlaştiriş masalasiga işorat qiladi.

Arxiv hujjatlarning kattagina guruhi framandar (xöjalik işlari böyiça nozir) nomiga yozilgan Devaştiçning buyruqlaridir. Yana bir qança hujjatlar Suğd davlatining xöjalik munosabatlarini aks ettiradi. Ular orasida teri oşlaş, çarmgarlik, ziroatçilik, boğdorçilik va b. xöjalik sohalarining arab istilosi kunlaridagi ahvolini körsatuvçi bir qança hujjat namunalari bor. Yana bir guruh hujjatlarda moliyaviy munosabatlar aks etgan bölib, avvalo saroy ehtiyojlari uçun xarajatlar röyxati, turli xil tölovlar haqidagi axborotlar, soliq va boj yiğmalari kabi bevosita moliya iqtisod munosabatlari aks etgan.

M.q.h.ning tarixiy manbalik ahamiyati ğoyat darajada yuksak baholanadi.

M.q.h. bugunga qadar töliq ilmiy naşr etilgan. Ularning dastlabki ilmiy naşrlari rus olimlari A. A. Freyman, M. N. Bogolyubov, V. A. Livşits, O. I. Smirnovalar tomonidan 1960- y.larning boşlarida amalga oşirilgan.

1990—92 y.larda suğdşunos olim M. Ishoqov sönggi davrlarda suğdşunoslik sohasidagi yangi natija va xulosalar asosida M.q.h- katta turkumini özbek tiliga tarjima qilib, ilmiy izoxlar b-n naşr ettirdi.

Ad.: Sogdiyskiy sbornik. Sbornik statey o pamyatnikax sogdiyskogo yazika i kulturi, naydennix na gore Mug, L., 1934; Sogdiyskiye dokumenti s gori Mug, M., 1962—63.

Mirsodiq Ishoqov.