Muhabbat
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 907–909-b. — ziyouz.com
Muhabbat MUHABBAT, sevg i — 1) biror şaxsga yoki kişilar guruhiga, ğoyaga yoki amaliy faoliyatga nisbatan in-tim va kuçli tuyğu. Nafratning aksi. Şaxs içki dunyosining eng erkin ifodasi sifatida yuzaga keladi. M. tuyğusining uluğvorligi va murakkabligi şundaki, unda biologik va ma'naviy, şaxsiy va ijtimoiy, in-tim va umumiy holatlar bamisoli bir nuqtaga töplanadi.
Ijtimoiy fikrlar tarixida M.ga turliça ma'no berilgan. Yunonistonda M.ni kişilar va tabiat ustidan hukmronlik qiluvçi afsonaviy kuç deb tuşunganlar, natijada M. xudosi — Erot (Eros) haqida tasavvurlar vujudga kelgan. Empedokl M. olamni — insonlar va tabiat hodisalarini uyuştirib, birlaştirib turuvçi omil deb qaragan, Platon M.ni 2 turga — missiy M. va aqliy M.ga ajratadi. Uning fikriça, hissiy M. taşqi gözallikni his qilişdan hosil böladi va M.ning quyi bosqiçini taşkil etadi. Aqliy M. esa gözallikni keng ma'-noda — axloqiy-estetik, ilmiy tuşunişdan paydo böladi. U akliy (ma'naviy) M.ni ustun qöyadi.
Örta Osiyo mutafakkirlari ham M. masalasiga katta e'tibor berganlar. Ular insonlar orasidagi, jumladan, erkak va ayol orasidagi M.ni yuksak munosabat deb tuşunişgan. Ibn Sino M. haqida maxsus ilmiy asar yozgani ma'lum. Yusuf Xos Hojib nazarida, M. mustahkam oilaviy turmuş, ijtimoiy takomilning zaminidir. Lutfiy fikriça, M. insonni qadrlaş, sadoqat va vafodorlik b-n çambarças boğliq.. Alişer Navoiy M.ni 3 turga: erkak b-n ayol nikohida amalga oşadigan jinsiy M.ga, umuman insonlar örtasidagi munosabatlarda namoyon böladigan M.ga, Allohga bölgan M.ga ajratadi. Yevropada M. muhim ijtimoiy hissiyot sifatida tabiatni örganişga, şaxsning garmonik takomiliga xizmat qiluvçi kuç sifatida talqin qilindi. 3. Freyd M.ni fiziologik instinkt deb billi va ota-onalik, farzandlik mehri ham şu instinktning ayrim körinişi deb hisobladi.
Sevgi, mehr, sadoqat darajasidagi M. odamlar va hayvonlarning genetik dasturida mavjud bölgan biologik hodisa sifatida özidan avlod qoldiriş, uni hayotga tayyorlaşga qaratilgan kuçli his-tuyğuning namoyon bölişidir. Bu, hayvonda ham, odamda ham öz zörriyotini saqlab qolişga qaratilgan extirosli ehtiyojlarni jinsiy munosabatlar şaklida yuzaga çiqaradi. M. faqat 2 jinsning birlaşişiga bölgan kuçli ehtirosdan iborat bölibgina qolmay, ayni çoğda u odamning ota-onasi, qarindoş-uruğlari, yaqin kişilari, döstlari, qöni-qöşnilari, öquv va mehnat jamoalari, öz xalqi va Vatani hamda umuman başariyat b-n ruhan yaqinlaşişning kuçli vositasi hamdir. M. tufayli individ gözal fe'l-avtorni, xulqni özida gavdalantirib, muayyan jamoa va jamiyat oldida yuksak qadr topadi, boşqalarda öziga nisbatan samimiy mehr-oqibatni uyğota oladi. Şuning uçun ham biliş nazariyasida M. olam va odam munosabatlarini anglaş jarayenining boşlanişi va şart-şaroiti ham hisoblanadi. Odam olamni, özini kur-şagan tabiiy va ijtimoiy muhitni ularga bölgan M.i darajasida anglaydi. M. odamlar va narsalar mohiyatini bilib oliş uçun aqlga yöl oçadi, qoronğu dunyoni yoruğ etadi, ezgulikni yovuzlikdan, rostni yolğondan farqlaş mezoni sifatida ham namoyon böladi. M. odamlarni, turli jamoalarni, xalqlarni, millatlarni bir-biriga yaqinlaştiradi. M. bor joyda murakkab muammolar ham osonlikça hal böladi, hatto uruşlarga, janjallarga örin qolmaydi. Şuning uçun ham bir guruh faylasuflar insoniyat tarixida M. dinini yaratiş orqali xalqlarni, odamlarni birlaştiriş, hamkorhamna-fas qiliş mumkin, degan ğoyani ham işlab çiqqanlar.
Fantexnika inqilobi şitob b-n davom etayotgan, insonga iroda va individual erk beriş orqali ijtimoiy taraqqiyotni tezlaştiriş va binobarin, eng qulay turmuş şaroitini vujudga keltiriş mumkinligi ayon bölgan hoz. davrda an'anaviy turmuş tarzi izdan çiqib, yangi zamonga monand keladigan hayot tarzi hali şakllanib ulgurganiça yöq. Bunday şaro-itda odamlardagi M. his-tuyğulari siyqalaşib, dağallaşib borayotgani, yakka nikohlikka asoslangan oilalarning qadrsizlanişi (ayniqsa, Ğarbda) natijasida çinakam M.ga putur yetayotgani ham kuzatilmoqda.
2) Tasavvufda Allohga yetişiş («haqiqatga erişiş»)ning asosiy vositasi. Axmad Yassaviy, Sulaymon Boqirğoniy, Söfi Olloyor va ş.k. şoirlar şe'rlarida insonni bu dunyoga emas, Allohga M. qöyişga çaqiradi. Yassaviy fikriça, kişi butun hayotini Allohga, ilohiy M.ga bağişlaşi kerak, hayotning mohiyati Alloh — «haqiqat»ga erişişdir. Allohdan özgaga bölgan M. soliklar nazarida majoziy M. sanalgan. Tasavvufona bitilgan ğazal va şe'rlarda majoziy M. orqali haqiqiy M. tarannum etiladi.
Ibrohim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАББАТ, севг и — 1) бирор шахсга ёки кишилар гуруҳига, ғояга ёки амалий фаолиятга нисбатан ин-тим ва кучли туйғу. Нафратнинг акси. Шахс ички дунёсининг энг эркин ифодаси сифатида юзага келади. М. туйғусининг улуғворлиги ва мураккаблиги шундаки, унда биологик ва маънавий, шахсий ва ижтимоий, ин-тим ва умумий ҳолатлар бамисоли бир нуқтага тўпланади.
Ижтимоий фикрлар тарихида М.га турлича маъно берилган. Юнонистонда М.ни кишилар ва табиат устидан ҳукмронлик қилувчи афсонавий куч деб тушунганлар, натижада М. худоси — Эрот (Эрос) ҳақида тасаввурлар вужудга келган. Эмпедокл М. оламни — инсонлар ва табиат ҳодисаларини уюштириб, бирлаштириб турувчи омил деб қараган, Платон М.ни 2 турга — миссий М. ва ақлий М.га ажратади. Унинг фикрича, ҳиссий М. ташқи гўзалликни ҳис қилишдан ҳосил бўлади ва М.нинг қуйи босқичини ташкил этади. Ақлий М. эса гўзалликни кенг маъ-нода — ахлоқий-эстетик, илмий тушунишдан пайдо бўлади. У аклий (маънавий) М.ни устун қўяди.
Ўрта Осиё мутафаккирлари ҳам М. масаласига катта эътибор берганлар. Улар инсонлар орасидаги, жумладан, эркак ва аёл орасидаги М.ни юксак муносабат деб тушунишган. Ибн Сино М. ҳақида махсус илмий асар ёзгани маълум. Юсуф Хос Ҳожиб назарида, М. мустаҳкам оилавий турмуш, ижтимоий такомилнинг заминидир. Лутфий фикрича, М. инсонни қадрлаш, садоқат ва вафодорлик б-н чамбарчас боғлиқ.. Алишер Навоий М.ни 3 турга: эркак б-н аёл никоҳида амалга ошадиган жинсий М.га, умуман инсонлар ўртасидаги муносабатларда намоён бўладиган М.га, Аллоҳга бўлган М.га ажратади. Европада М. муҳим ижтимоий ҳиссиёт сифатида табиатни ўрганишга, шахснинг гармоник такомилига хизмат қилувчи куч сифатида талқин қилинди. 3. Фрейд М.ни физиологик инстинкт деб билли ва ота-оналик, фарзандлик меҳри ҳам шу инстинктнинг айрим кўриниши деб ҳисоблади.
Севги, меҳр, садоқат даражасидаги М. одамлар ва ҳайвонларнинг генетик дастурида мавжуд бўлган биологик ҳодиса сифатида ўзидан авлод қолдириш, уни ҳаётга тайёрлашга қаратилган кучли ҳис-туйғунинг намоён бўлишидир. Бу, ҳайвонда ҳам, одамда ҳам ўз зўрриётини сақлаб қолишга қаратилган эхтиросли эҳтиёжларни жинсий муносабатлар шаклида юзага чиқаради. М. фақат 2 жинснинг бирлашишига бўлган кучли эҳтиросдан иборат бўлибгина қолмай, айни чоғда у одамнинг ота-онаси, қариндош-уруғлари, яқин кишилари, дўстлари, қўни-қўшнилари, ўқув ва меҳнат жамоалари, ўз халқи ва Ватани ҳамда умуман башарият б-н руҳан яқинлашишнинг кучли воситаси ҳамдир. М. туфайли индивид гўзал феъл-авторни, хулқни ўзида гавдалантириб, муайян жамоа ва жамият олдида юксак қадр топади, бошқаларда ўзига нисбатан самимий меҳр-оқибатни уйғота олади. Шунинг учун ҳам билиш назариясида М. олам ва одам муносабатларини англаш жараенининг бошланиши ва шарт-шароити ҳам ҳисобланади. Одам оламни, ўзини кур-шаган табиий ва ижтимоий муҳитни уларга бўлган М.и даражасида англайди. М. одамлар ва нарсалар моҳиятини билиб олиш учун ақлга йўл очади, қоронғу дунёни ёруғ этади, эзгуликни ёвузликдан, ростни ёлғондан фарқлаш мезони сифатида ҳам намоён бўлади. М. одамларни, турли жамоаларни, халқларни, миллатларни бир-бирига яқинлаштиради. М. бор жойда мураккаб муаммолар ҳам осонликча ҳал бўлади, ҳатто урушларга, жанжалларга ўрин қолмайди. Шунинг учун ҳам бир гуруҳ файласуфлар инсоният тарихида М. динини яратиш орқали халқларни, одамларни бирлаштириш, ҳамкорҳамна-фас қилиш мумкин, деган ғояни ҳам ишлаб чиққанлар.
Фантехника инқилоби шитоб б-н давом этаётган, инсонга ирода ва индивидуал эрк бериш орқали ижтимоий тараққиётни тезлаштириш ва бинобарин, энг қулай турмуш шароитини вужудга келтириш мумкинлиги аён бўлган ҳоз. даврда анъанавий турмуш тарзи издан чиқиб, янги замонга монанд келадиган ҳаёт тарзи ҳали шаклланиб улгурганича йўқ. Бундай шаро-итда одамлардаги М. ҳис-туйғулари сийқалашиб, дағаллашиб бораётгани, якка никоҳликка асосланган оилаларнинг қадрсизланиши (айниқса, Ғарбда) натижасида чинакам М.га путур етаётгани ҳам кузатилмоқда.
2) Тасаввуфда Аллоҳга етишиш («ҳақиқатга эришиш»)нинг асосий воситаси. Ахмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний, Сўфи Оллоёр ва ш.к. шоирлар шеърларида инсонни бу дунёга эмас, Аллоҳга М. қўйишга чақиради. Яссавий фикрича, киши бутун ҳаётини Аллоҳга, илоҳий М.га бағишлаши керак, ҳаётнинг моҳияти Аллоҳ — «ҳақиқат»га эришишдир. Аллоҳдан ўзгага бўлган М. соликлар назарида мажозий М. саналган. Тасаввуфона битилган ғазал ва шеърларда мажозий М. орқали ҳақиқий М. тараннум этилади.
Иброҳим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.