Muhammad Alixon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 915–916-b. — ziyouz.com
Muhammad Alixon (taxm. 1803/ 06—1842, Qöqon) — Qöqon xoni (1822—41). Umarxon va Nodiranmng öğli. Otasi Umarxon vafotidan keyin 17 yoşida taxtga ötirgan. Hukmronlik davrida xonlik hududini kengaytirişga uringan. Jan. Olay toğ etagidagi tojiklar böysundirilgan. Qorategin butunlay, Darvoz, Şuğnon, Roşan, Vohon faqat nomigagina zabt etilgan. 1829 y. Qaşqarga yuriş qilgan. Uning bu harakatidan foydalangan Qaşqar musulmonlari xitoylarga qarşi boş kötargan. Mağlub bölgan uyğurlardan 70 mingi M. A. b-n birga qaytib, Qöqon xonligidagi şaharlarga (jumladan, Toşkentga) joylaştirilgan. M. A. Qaşqarga qilgan qaytaqayta hujumi natijasida Şarqiy Turkiston şaharlaridan boj yiğiş hukuqini olgan. M. A. hukmronligi davrida suğoriş işlari yölga qöyilgan. Toşkent yaqinida Xonariq qazilgan. Toşkent hokimi Laşkar quşbegi M. A. ning yaqin maslahatçisi bölib qolgan. Rossiya b-n savdo va diplomatik aloqalar yaxşi yölga qöyilgan. 1828 y. Qöqondan Sankt-Peterburgga elçilar boradi va ular yaxşi kutib olinadi. 1830 y. Qöqonga Rossiya elçisi xorunjiy Potanin keladi.
M.A.ning hukmronlik davrida Qöqon—Buxoro munosabatlari keskin yomonlaşadi. Ular orasida bölib ötgan uruşlar natijasida Buxoro amiri Nasrullaxon Qöqon qöşinini tormor qiladi. M.A. özini noiloj amirning noibi deb e'tirof qiladi. Oradan ikki yil ötgaç, 1841 y. okt.da Qöqonda xon zulmiga qarşi xalq qözğoloni kötariladi.
M. A. içkilikbozlik va axloqsizlikka beriladi. Buxoro—Qöqon örtasidagi munosabatlar yemonlaşuvi va tez-tez takrorlanib turadigan harbiy töqnaşuvlar şunga olib keldiki, M. A. 1841 y. noyab.da ukasi Sulton Mahmud foydasiga taxtdan voz keçadi, şunday
bölsa ham 1842 y. apr.da Buxoro amiri Nasrullaxon Qöqonni zabt etdi va M.A.NI, ukasi Sulton Mahmudxonni, onasi Nodira begimni qatl ettiradi.
M. A. ğazallar yozgan, uning buyruğiga binoan, xattotlar Alişer Navoiy asarlarini miniatyuralar b-n bezatib köçirişgan, köplab tarixiy asarlar fors va arab tillaridan özbek tiliga tarjima qilingan. M. A. davrida maktab va madrasalar qurilgan (mas, Madalixon madrasasi), Qöqonning eski ördasi ta'mirlangan.
Ad.: Mirzoolim Muşrif, Qöqon xonligi tarixi, T., 1995; Bobobekov H. N., Qöqon tarixi, T., 1996; Nabiyev R. N., Iz istorii Kokandskogo xanstva, T., 1973.
Haydarbek Bobobekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД АЛИХОН (тахм. 1803/ 06—1842, Қўқон) — Қўқон хони (1822—41). Умархон ва Нодиранмнг ўғли. Отаси Умархон вафотидан кейин 17 ёшида тахтга ўтирган. Ҳукмронлик даврида хонлик ҳудудини кенгайтиришга уринган. Жан. Олай тоғ этагидаги тожиклар бўйсундирилган. Қоратегин бутунлай, Дарвоз, Шуғнон, Рошан, Воҳон фақат номигагина забт этилган. 1829 й. Қашқарга юриш қилган. Унинг бу ҳаракатидан фойдаланган Қашқар мусулмонлари хитойларга қарши бош кўтарган. Мағлуб бўлган уйғурлардан 70 минги М. А. б-н бирга қайтиб, Қўқон хонлигидаги шаҳарларга (жумладан, Тошкентга) жойлаштирилган. М. А. Қашқарга қилган қайтақайта ҳужуми натижасида Шарқий Туркистон шаҳарларидан бож йиғиш ҳукуқини олган. М. А. ҳукмронлиги даврида суғориш ишлари йўлга қўйилган. Тошкент яқинида Хонариқ қазилган. Тошкент ҳокими Лашкар қушбеги М. А. нинг яқин маслаҳатчиси бўлиб қолган. Россия б-н савдо ва дипломатик алоқалар яхши йўлга қўйилган. 1828 й. Қўқондан Санкт-Петербургга элчилар боради ва улар яхши кутиб олинади. 1830 й. Қўқонга Россия элчиси хорунжий Потанин келади.
М.А.нинг ҳукмронлик даврида Қўқон—Бухоро муносабатлари кескин ёмонлашади. Улар орасида бўлиб ўтган урушлар натижасида Бухоро амири Насруллахон Қўқон қўшинини тормор қилади. М.А. ўзини ноилож амирнинг ноиби деб эътироф қилади. Орадан икки йил ўтгач, 1841 й. окт.да Қўқонда хон зулмига қарши халқ қўзғолони кўтарилади.
М. А. ичкиликбозлик ва ахлоқсизликка берилади. Бухоро—Қўқон ўртасидаги муносабатлар емонлашуви ва тез-тез такрорланиб турадиган ҳарбий тўқнашувлар шунга олиб келдики, М. А. 1841 й. нояб.да укаси Султон Маҳмуд фойдасига тахтдан воз кечади, шундай
бўлса ҳам 1842 й. апр.да Бухоро амири Насруллахон Қўқонни забт этди ва М.А.НИ, укаси Султон Маҳмудхонни, онаси Нодира бегимни қатл эттиради.
М. А. ғазаллар ёзган, унинг буйруғига биноан, хаттотлар Алишер Навоий асарларини миниатюралар б-н безатиб кўчиришган, кўплаб тарихий асарлар форс ва араб тилларидан ўзбек тилига таржима қилинган. М. А. даврида мактаб ва мадрасалар қурилган (мас, Мадалихон мадрасаси), Қўқоннинг эски ўрдаси таъмирланган.
Ад.: Мирзоолим Мушриф, Қўқон хонлиги тарихи, Т., 1995; Бобобеков Ҳ. Н., Қўқон тарихи, Т., 1996; Набиев Р. Н., Из истории Кокандского ханства, Т., 1973.
Ҳайдарбек Бобобеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.