Muhammad Amin inoq
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 916–917-b. — ziyouz.com
Muhammad Amin inoq (taxm. 1730—1790. 14.4) — Xiva xonligini idora qilgan qönğirot sulolasi asosçisi. Inoqlardan. M.A.i. 1761 y. inoklik lavozimiga kötarilgan. Turkmanlarning yovmut va çovdur kabilalariga qarşi kuraş olib borgan, lekin mu-vaffaqiyatsizlikka uçrab Buxoroga, Doniyolbiy otaliq yoniga ketgan. Xorazmni butunlay egallab olgan yovmutlar Xiva taxtiga Ğoyibxonning öğli Jahongirxonni kötarganlar. Uning davrida (1769—70) beş qal'a (Hazorasp, Xonqa, Urganç, Kat va Şohobod)da oçarçilik va vabo tarqalib özbeklar Orol va Buxoroga ketganlar. 1770 y. M. A.i. Buxorodan qaytib kelib yovmutlarni Xorazmdan quvğin qilgan, Taxtga Abulxayrxonning öğli Bölakayxonni ötqazgan. M.A.i. xon avlodidan bölmagani uçun taxtga qöğirçoq xonlarni ötqazib, hokimiyatni ular nomidan boşqara boşlagan. M.A.i. 20 yil mobaynida 13 marta Xiva xonini almaştirgan. Xorazmlik tarixçilar (Munis, Ogahiy, Bayoniy va b.) M.A.i. xususida ança iliq fikr biddirganlar. M.A.i. davrida Xiva ş.da Muhammad Amin inoq madrasasi qurildi (1765), şaharning Nodirşoh bosqinida vayron bölgan devori va darvozalari qayta tiklandi (1785), Xivaning Jome masjidi qayta qurilib, uning yonida çiroyli minora qad kötargan (1789).
Ad.: Kamolov S. K., Karakalpaki v XVIII-XIX vv., T., 1968; Yöldoşev M. I., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilişi, T., 1959; Xudoyberganov K., Xiva xonlari şajarasi, Xiva, 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД АМИН ИНОҚ (тахм. 1730—1790. 14.4) — Хива хонлигини идора қилган қўнғирот сулоласи асосчиси. Иноқлардан. М.А.и. 1761 й. иноклик лавозимига кўтарилган. Туркманларнинг ёвмут ва човдур кабилаларига қарши кураш олиб борган, лекин му-ваффақиятсизликка учраб Бухорога, Дониёлбий оталиқ ёнига кетган. Хоразмни бутунлай эгаллаб олган ёвмутлар Хива тахтига Ғойибхоннинг ўғли Жаҳонгирхонни кўтарганлар. Унинг даврида (1769—70) беш қалъа (Ҳазорасп, Хонқа, Урганч, Кат ва Шоҳобод)да очарчилик ва вабо тарқалиб ўзбеклар Орол ва Бухорога кетганлар. 1770 й. М. А.и. Бухородан қайтиб келиб ёвмутларни Хоразмдан қувғин қилган, Тахтга Абулхайрхоннинг ўғли Бўлакайхонни ўтқазган. М.А.и. хон авлодидан бўлмагани учун тахтга қўғирчоқ хонларни ўтқазиб, ҳокимиятни улар номидан бошқара бошлаган. М.А.и. 20 йил мобайнида 13 марта Хива хонини алмаштирган. Хоразмлик тарихчилар (Мунис, Огаҳий, Баёний ва б.) М.А.и. хусусида анча илиқ фикр биддирганлар. М.А.и. даврида Хива ш.да Муҳаммад Амин иноқ мадрасаси қурилди (1765), шаҳарнинг Нодиршоҳ босқинида вайрон бўлган девори ва дарвозалари қайта тикланди (1785), Хиванинг Жоме масжиди қайта қурилиб, унинг ёнида чиройли минора қад кўтарган (1789).
Ад.: Камолов С. К., Каракалпаки в XVIII-XIX вв., Т., 1968; Йўлдошев М. И., Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши, Т., 1959; Худойберганов К., Хива хонлари шажараси, Хива, 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.